De (onvermijdelijke?) ondergang van de openbare bibliotheken

juni 14, 2013 by  
Filed under artikel

Er komt een nieuwe wet aan voor de bibliotheken. Er is een advies van de Raad voor de Cultuur over deze wet. En beide stellen teleur. Veel woorden over digitalisering, weinig visie op de toekomst van de bibliotheek. Onvoldoende lijkt te worden onderkend dat de openbare bibliotheken in grote nood verkeren. En dat er tegelijkertijd fantastische kansen zijn om een nieuwe visie op de bibliotheek te ontwikkelen.

Eerst een enkel feit en de achtergronden. De hoofdtaak van bibliotheken is nog steeds het uitlenen van boeken. Tussen 1999 en 2009 nam het aantal uitleningen met éénderde af. Inmiddels wordt er overal driftig op bibliotheken bezuinigd. In mijn gemeente Den Haag zijn dit jaar 6 van de 18 filialen gesloten. In Eindhoven wil men alle filialen sluiten. Dat heeft grote consequenties voor de kerntaak. In het eerste kwartaal van 2013 wer denin Den Haag 529.000 boeken uitgeleend, 200.000 minder dan in het eerste kwartaal van 2010. Een bedrijf dat zo snel zijn klandizie verliest zou of failliet zijn, of op zijn minst in paniek.

Wat zijn de achtergronden van deze enorme terugval de openbare bibliotheken? Ik noem er drie. En vertel daarmee niets nieuws omdat ze algemeen bekend zijn. Ten eerste zou er sprake zijn van ‘ontlezing’, met excuus voor het jargon. Maar wie de permanente aandacht van velen voor mail, whatsapp, facebook, twitter en wat die meer zij goed onderkent, weet dat er van ontlezing geen sprake is. Er worden vooral minder boeken gelezen.

Ten tweede komt concurrentie uit de hoek van e-books. In Nederland is die concurrentie overigens nog maar minimaal. Wie de ontwikkelingen in de VS ziet, én wie beseft dat het boek de muziek snel zal volgen (i-Tunes, Spotify), weet dat dit snel zal veranderen. Natuurlijk zullen fysieke boeken blijven bestaan, maar een spoedige teruggang van nog eens 30% van de uitleningen is op korte termijn zeker te verwachten.

Ten derde zijn we kwijtgeraakt waartoe die bibliotheek ook al weer diende. En dat geldt zeker voor de overheid. De bibliotheek is ooit gestart om het volk te verheffen, hoewel de middenklasse en de hogere lagen altijd veelvuldig gebruik hebben gemaakt van de ‘leeszaal’ en de bibliotheek. Die publieke waarde lijkt te zijn ondergesneeuwd, hoeveel mensen ook nog onvoldoende kunnen lezen om maatschappelijk volwaardig te kunnen meedoen (in Den Haag 17%). Het lijkt alsof de overheid niet meer goed weet wat zij moet doen met de bibliotheek. Een recept voor bezuiniging, blijkt in de praktijk.

De vraag dringt zich op: hoe verder? Moeten de openbare bibliotheek in hun vrije val worden gestuit of moeten we de deuren maar sluiten? Het laatste lijkt me doodzonde, want er liggen prachtige kansen. Maar ze moeten wel worden gepakt. En daarvoor zullen we wel vanuit een nieuw ‘paradigma’ moeten denken. Ontlezing zal niet worden gekeerd door ‘leesbevordering’. Maatschappelijke trends laten zich niet door een naïef geloof zomaar omkeren. Ik vermoed dat de bibliotheek ook niet snel marktleider zal worden bij het uitlenen van e-books. Zoals Shell nooit marktleider duurzame energie zal worden, zo is de huidige bibliotheek te netjes en te gesetteld om hier de grote innovaties door te voeren. Als Bol.com morgen met een uitleenservice voor e-books begint is de bibliotheek nog aan het discussiëren over de rol van PSO’s (provinciale service-organisaties) bij de digitalisering van de bibliotheek… Om nog maar niet te spreken over een nieuwe Spotify voor e-books. Zou de burger er overigens iets van merken als hij straks bij Bol.com, bij Spotify for books of bij de nationale bibliotheek zijn e-book leent?

Het heeft dus weinig zin om je druk te maken over ontlezing of over e-books. Het is veel belangrijker om de rol van de openbare bibliotheek werkelijk opnieuw te definiëren. De oude bibliotheek zal onvermijdelijk de weg gaan van PTT en postkantoor. De nieuwe bibliotheek behoeft een nieuw perspectief. Daarbij is interessant dat veel bibliotheken de laatste decennia al hebben geëxperimenteerd met een ruimer profiel. Niet alleen boeken uitlenen, maar ook debatten organiseren, exposities inrichten en dergelijke. Wel moeten we vaststellen dat de bezuinigingen nu juist deze nieuwe ontwikkelingen het hardst treffen. Ten onrechte. Want stel je eens voor dat we in elke buurt een cultureel centrum hadden (zeg: een centrum voor buurt en cultuur), waar (fysieke) boeken kunnen worden geleend, waar taallessen worden gegeven, waar muziekles kan worden genoten, waar de buurtvereniging vergadert, waar wordt gedebatteerd over cultuur en politiek, waar wellicht ook voorschoolse en naschoolse opvang worden georganiseerd, waar bovenal een plek is voor ontmoeting van buurtbewoners? Hoe goed zou dat niet zijn voor de sociale participatie van alle burgers en voor de sociale cohesie in de wijk? Inderdaad, de boeken zijn daar slechts een onderdeel van een veel breder verhaal.

Het kan, maar dan moet er wel iets gebeuren. Op dit moment sluiten gemeenten filialen, en geven zij het schaarse geld uit aan megalomane cultuurprojecten (Spuiforum in Den Haag, vergelijkbare projecten in Utrecht, Arnhem, Nijmegen en noem maar op). In andere wijken wordt het filiaal weggemoffeld in een verzorgingstehuis. Hoe mooi zou het zijn als men juist had ingezet op verbreding van de filialen. Door andere functies eraan toe te voegen. Door een echt antwoord te formuleren op de zogenaamde ontlezing en digitalisering. Door te beseffen dat cultuur belangrijk is voor de stad. En dat cultuur zoveel meer is dan één gebouw of één goed orkest. En dat die brede cultuur ons allen verbindt. En wanneer al die gemeentebesturen hadden gedacht: wat is het eigenlijk ongelofelijk dom om die openbare bibliotheken vanwege die ‘ontlezing’ en die ‘e-books’ geheel te laten doodbloeden.

Comments

6 Comments on "De (onvermijdelijke?) ondergang van de openbare bibliotheken"

  1. Karin Visser on vr, 14th jun 2013 22:22 

    Helemaal mee eens. In Schiedam krijgen we van de gemeente de ruimte om op deze manier de mogelijkheden te onderzoeken en te experimenteren, een basisvoorwaarde om de nieuwe positie van de bibliotheek te ontwikkelen.

  2. Michel Wesseling on za, 15th jun 2013 06:35 

    Helemaal eens! Het klinkt misschien vreemd, maar we moeten dat oorspronkelijke thema “volksverheffing” weer tot de belangrijkste missie van de openbare bibliotheek maken. Laten we het gewoon in modern jargon “empowerment” noemen en dan hebben we precies wat we nodig hebben. De OB als plek waar “een leven lang leren” gerealiseerd wordt, waar inhoud wordt gegeven aan het 29e artikel in de universele verklaring van de rechten van de mens (http://www.amnesty.nl/mensenrechten/encyclopedie/universele-verklaring-de-rechten-de-mens-uvrm-0): de plicht om deel te nemen aan het democratisch proces.
    Ik deel je mening dat gemeenten hun geld niet moeten uitgeven aan “megalomane cultuurprojecten”. Maar ook directies van openbare bibliotheken zouden zich moeten herbezinnen op hun taak en opdracht: empowerment en talent ontwikkeling doe je niet in grote witte gebouwen in het centrum, maar ik kleine laagdrempelige liefst multifunctionele instellingen in de buurt van en samen met scholen, bewoners, andere sociaal-culturele instellingen.
    Laat openbare bibliotheken hun beleid richten op de wijk-, buurt en dorps filialen.

  3. Nanet van Braam Houckgeest on wo, 10th jul 2013 16:23 

    Deze gedachtegang over de openbare bibliotheken in Nederland is me uit het hart gegrepen. En niet zomaar, want ik werk bijna 35 jaar in de sector. Het is een onbewust bewuste omschrijving van hoe ik de richting heb ervaren, waarin we de oplossing moeten zoeken voor de steeds maar toenemende moeilijkheden in de afgelopen jaren.

    Er zit echter wel beweging in de vakwereld, zij het te langzaam. Een paar jaar geleden al heb ik in de vakbladen gelezen over noodzakelijke verbreding van onze functie, en herdefiniëring van waartoe de bibliotheek op aarde is. Er zijn op het gebied van verbreding van functies van openbare bibliotheken initiatieven zichtbaar, ons imago is beslist veel minder stoffig.

    Hoewel het niet echt om te lachen is, is het vanwege de herkenbaarheid grappig te lezen dat: De huidige bibliotheek te netjes en te gesetteld is om grote innovaties door te voeren, en: als bol.com al bezig is met (…), is de bibliotheek nog aan ’t discussiëren over (…). Dit is waar!

    Tegelijkertijd geeft dit onze tragiek aan, inderdaad voor de overheid een hapklare brok voor bezuinigingen. Principe en nuance veroorzaken discussie en kosten dus tijd, maar laten we niet vergeten dat die discussie ook niet voor niets plaatsvindt. Het is het geld van iedereen waar wij mee werken, maar belangrijker nog is dat we het belang dienen van toegankelijke en betrouwbare informatie voor iedereen.

    Kunnen we iemand de schuld geven? Zeker, voor de twee bovengenoemde constateringen moet de bibliotheek hand in eigen boezem steken en bij zichzelf te rade gaan. Als het gaat om duurzaam beleid, dan is een raadsbesluit om het Spuiforum te bouwen een onbegrijpelijke zaak: een kredietaanvraag van € 181,1 miljoen (met wederom een afschrijftermijn van zeg maar 30 jaar?) in deze tijden is veel geld. Zelfs als het bij dit begrote bedrag blijft, bedragen de jaarlijkse kosten € 7,2 miljoen. Op dat soort van keuzes behoort de politiek zich te beraden.

    Het is niet te laat voor een ruimer profiel. Den Haag heeft nog 12 goede bibliotheken en een uitstekende centrale bibliotheek, die deze richting kunnen (en moeten!) verstevigen: verbreding van de functie op grotere schaal en meer tussen de oren, met boeken als onderdeel van het bredere verhaal.

    En dus inderdaad herdefiniëring van wat we willen met sociale verbanden die door cultuur mogelijk worden gemaakt. Door ieder die zich op welk niveau van de organisatie, van de politiek of als gebruiker van de bibliotheek ook bevindt.

    Hierbij moet de langere termijn niet worden vergeten: de bibliotheek zou juist sterk kunnen blijken te zijn als het gaat om niet-vluchtigheid van de maatschappij, een trend die heel vagelijk tevoorschijn begint te komen.

  4. john machiels on wo, 31st jul 2013 22:33 

    Waarom blijkt het steeds zo moeilijk om te accepteren dat tijden veranderen en sommige instituten aan betekenis verliezen? Daar is toch niets mis mee. Het krampachtig zoeken naar het toevoegen van functies of het doen van een beroep op de universele rechten van de mens c.q. het deelnemen aan het democratisch proces doet niets af aan de conclusie dat bibliotheken met de komst van internet (zelden zo’n fantastisch medium gehad om informatie te ontsluiten…) en zo de ebooks krampachtig hun toegevoegde waarde proberen aan te tonen. Wat is het verschil tussen al de multifunctionele accommodaties die gemeenten gerealiseerd hebben en waaraan een bescheiden bibiliotheekfunctie kan worden toegevoegd en een bibliotheek waaraan functies moeten worden toegevoegd? In beide gevallen vermindert de betekenis en waarde van een bibliotheek in deze tijd. Niets mis mee.

  5. Michel Wesseling on zo, 11th aug 2013 06:24 

    Niets mis mee, als –zoals jij stelt– ze er echt zijn, die “multifunctionele accomodaties die gemeenten gerealiseerd hebben”. Ik ken ze niet, plaatsen waar mensen, net als in de OB gewoon even binnen lopen, een paar uurtjes rustig gaan zitten, wat lezen, wat communiceren met anderen.

    Die zijn er volgens mij helemaal niet als de OB sluit. Daar is de bibliotheek voor bedoeld, ook al is alle informatie via het internet te raadplegen en zijn boeken vervangen door e-books.

  6. Robert Scheltens on wo, 21st aug 2013 13:29 

    Een inspirerend betoog van Wim Derksen en ik deel zijn stelling dat de bibliotheek van de toekomst zal moeten passen in een bredere context dan alleen boeken uitlenen. Ik zie in mijn omgeving enkele aanzetten in die richting: bibliotheken die ontmoetingen met schrijvers organiseren, lezingen houden en films vertonen. Zelf was ik onlangs bij een presentatie van een onderzoekster van de Koninklijke Bibliotheek met als onderwerp persoonlijke brieven uit het KB-archief die allemaal op Internet te vinden waren. Thuis lezen van die documenten wekte mijn belangstelling en deed mij besluiten om die lezing bij te wonen. Waarom was thuis lezen niet genoeg? Omdat die ervaring niet in de plaats kon staan van het aanhoren van een enthousiast verhaal plus levendige discussie met een geïnteresseerd publiek.
    Kortom: de sleutel voor succes ligt bij activiteiten die mensen bij elkaar brengen. Want ondanks alle mogelijkheden om informatie via Internet te krijgen is de behoefte aan persoonlijk contact onveranderd. Social media kunnen overigens een uitstekend hulpmiddel zijn om dit soort gebeurtenissen te organiseren, maar dan moeten bibliotheken zich wel actiever profileren op Facebook en Twitter.

Tell us what you're thinking...
and oh, if you want a pic to show with your comment, go get a gravatar!