Rationele oplossing voor irrationele burgers #WRR

oktober 14, 2014 by  
Filed under artikel

Goede adviezen dwingen je tot nadenken. En een advies kan dus ook ‘goed’ zijn als het het niet verdient om te worden opgevolgd. Als het maar tot nadenken heeft aangezet. Het klinkt misschien een beetje onaardig, toch vind ik dat het recente WRR-rapport Met kennis van gedrag beleid maken dit compliment verdient.

Het genoemde rapport had een roemruchte voorganger: De menselijke beslisser. Een voorstudie van de WRR uit 2009. Het was een verzameling essays van gedragswetenschappers die op grond van uitgebreide gedragswetenschappelijke studies aantoonden dat het gedrag van de burger maar zelden rationeel is, terwijl de overheid in haar beleid vaak uitgaat van een rationeel kiezende burger. Het blijkt dat burgers allerlei bias hebben bij het verwerken van informatie, dat ze moeite hebben om in hun gedrag rekening te houden met de verre toekomst en dat ze zich veel aantrekken van wat andere mensen doen. Op verzoek van de secretarissen-generaal is dat allemaal nog eens mooi en helder samengevat in een echt Rapport. Zo krijgen deze inzichten nog meer bekendheid en nog meer gewicht.

Er is wel één groot verschil met de Voorstudie. In een Voorstudie kan je nieuwe inzichten aanreiken, in een Rapport moet je erbij zeggen wat je ermee moet doen. Zo gaat dat bij de WRR. En hier word ik minder enthousiast. Persoonlijk zou ik na al die relativering van de rationaliteit van het menselijk gedrag kiezen voor een relativering van het beleid. Jongens, laten we eerlijk zijn: die mensen reageren soms zo onvoorspelbaar dat we beter een stapje terug kunnen doen. Zo niet de WRR. Die kiest voor de aanval en voor aanscherping van het beleid. Departementen moeten meer ‘gekwalificeerde gedragsexperts’ aanstellen, die vroeg in het beleidsproces moeten worden ingeschakeld. Het IAK (een Haagse bijbel met regels voor het opstellen van wetten) moet worden aangescherpt opdat de achterliggende beleidstheorie beter wordt ‘geëxpliciteerd’. En door checks and balances moeten de gedragswetenschappelijke voeding en toetsing worden ‘afgedwongen’.

Dat noemen we in de bestuurskunde nou de ‘rationele benadering’. Een benadering die uit gaat van rationele beleidsprocessen en die meer analytisch dan empirisch is. We weten immers dat het in de praktijk meestal anders gaat. Daarom is het zo opvallend dat de WRR zulke rationele oplossingen voor irrationele burgers biedt. Zo vraagt de WRR wél veel rationaliteit van de beleidsmakers (beleidstheorieën expliciteren!). Waar de overheid ten onrechte veronderstelt dat de burger rationeel handelt, zo veronderstelt de WRR een teveel aan rationeel gedrag bij de beleidsmakers.

Los daarvan, ik geloof niet in die verdere rationalisering van het beleid. Hoe verfijnd moet het beleid wel niet worden, als we van geval tot geval moeten inschatten hoe burgers werkelijk op beleidsmaatregelen zullen reageren? Bovendien: we weten helemaal niet hoe burgers in concrete gevallen reageren. We weten vooral dat ze lang niet altijd rationeel reageren op overheidsbeleid. Herman van Gunsteren sprak ooit heel wijs over ‘de ongekende samenleving’. Als het over de afwegingen van burgers gaat, heeft hij nog steeds gelijk. En misschien moeten we deze ‘ongekendheid’ ook wel koesteren. Willen we echt weten hoe mensen mensen hun keuzes maken?

Achter het denken van de WRR gaat een vorm van leren schuil, die nu juist in dit soort onzekere omstandigheden niet erg handig is. In de bestuurskunde spreken we al jaren over A/I-leren versus V/S-leren. Analyse + instructie versus variëteit + selectie. In het eerste geval leidt een steeds verdergaande analyse tot een steeds verfijndere instructie. Precies wat de WRR hier voorstaat. In het tweede geval probeert de overheid op verschillende manieren haar doelen te bereiken en bekijkt in de praktijk welke maatregel het meeste effect heeft. Naar mijn inschatting past hier V/S-leren. Laten we maar proefondervindelijk kijken wat werkt. Bij die andere manier van leren hoort ook een andere manier van ‘sturen’, een andere ‘governance’. Coproductie bijvoorbeeld in plaats van sturen met nota’s, wetten en subsidieregelingen. Dan merk je vanzelf wat burgers willen en hoef je geen ‘gekwalificeerde gedragswetenschappers’ aan te stellen om het gedrag van de burger verder in kaart te brengen.

Maar bovenal is zou ik aan de WRR willen vragen: als blijkt dat burgers niet reageren zoals de overheid wenst, zou het dan geen goed moment zijn om overheidssturing eens te relativeren? Komt er dan nooit een einde aan het in het gelid zetten van de burgers?

Comments

Tell us what you're thinking...
and oh, if you want a pic to show with your comment, go get a gravatar!