John Eliot Gardiner over Johann Sebastian Bach

augustus 13, 2015 by  
Filed under artikel, fagot

Twee bijzondere mensen, John Eliot Gardiner en Johann Sebastian Bach. Als de één een boek schrijft over de ander verwacht je veel. De verwachtingen komen niet uit. Hoewel Bach het onderwerp van het boek is, is het te veel Gardiner en te weinig Bach. Dat is het gevoel dat overheerst na lezing van het vuistdikke Bach, muziek als een wenk van de hemel van John Eliot Gardiner, die meer bekend staat als vermaard dirigent, met name van barokmuziek. Laat ik proberen mijn gevoel scherper onder woorden te brengen aan de hand van drie vragen.

De eerste vraag: geeft het boek een goed overzicht van Bach? Van zijn werk, van zijn leven, van zijn hemel. Antwoord: nee. Daarvoor is het boek veel te veel gefocust op de cantates, op de twee grote passies en op de Hohe Messe. De orgelwerken ontbreken geheel, van alle werken voor klavecimbel wordt slechts een enkele, naar het schijnt bij toeval, genoemd. En zelfs het Weihnachtsoratorium wordt slechts summier genoemd. Veel feiten (dat de Markus-Passion verloren is gegaan, bijvoorbeeld) worden terloops gemeld, waardoor je het ongemakkelijke gevoel overhoudt dat ook heel veel feiten terloops niet zijn gemeld (hoeveel passies heeft Bach eigenlijk geschreven?). Ik weet dat er niet zoveel bekend is over de grote Bach en dat we graag meer hadden willen weten. Maar desondanks hoort een boek met een dergelijke titel een systematischer overzicht te geven van wat we wél over Johann Sebastian Bach weten.

Vraag 2: betrekt het boek enkele heldere (en wellicht nieuwe) stellingen over Bach? Nee, hoogstens de stelling dat Bach geweldig is. Het boek is ook te warrig in zijn redenering om tot heldere conclusies te kunnen leiden. Het is goed geschreven en uitstekend vertaald (door Frits van der Waa), maar de lijn ontbreekt nogal eens. De auteur lijkt te worden gekweld door een tekort aan zelfkritiek. Een kritische redacteur had op zijn minst meer lijn moeten brengen in de tekst. Niet dat Gardiner niet aan allerlei interessante vragen raakt. Maar het vervelende is dat hij zo weinig antwoorden geeft. Bijvoorbeeld: in hoeverre is de tekst van de cantates bepalend voor de inhoud van de muziek? Of kan Bach zonder gevaar de ene tekst door de andere vervangen, zoals hij in werkelijkheid nogal eens heeft gedaan? Gardiner benoemt deze vraag verschillende keren, maar hij komt nooit tot een antwoord. Eerder draagt hij steeds weer nieuwe argumenten en met nieuwe voorbeelden aan.

Om het wat cru te zeggen: het boek biedt dus geen overzicht en het biedt geen nieuwe inzichten. Misschien had die redacteur Gardiner een derde vraag moeten voorleggen: zou je in staat zijn om jouw interpretaties van Bach’s cantates en passies te verwoorden? Het huidige boek komt veel dichter bij deze vraag dan bij de twee voorgaande. Eigenlijk moet je het boek ook lezen terwijl je de partituren ernaast hebt liggen en Spotify of Youtube in de aanslag. Te laat begreep ik dat ik het boek vooral zo moest lezen. Als een college van Gardiner over zijn eigen uitvoeringen van Bach. Maar ook als ik dat deed bekroop me een gevoel van twijfel: ik vrees dat Gardiner zijn geweldige interpretaties veel beter kan overbrengen als dirigent dan als schrijver. Of bezondig ik me nu al aan de foute gedachte dat musici zich moeten beperken tot het maken van muziek en dat ze het schrijven maar moeten overlaten aan de musicologen…?

Comments

4 Comments on "John Eliot Gardiner over Johann Sebastian Bach"

  1. Wim Faas on wo, 19th aug 2015 19:58 

    Zoals Wolff als wetenschapper van Bach een geleerde maakt, zo benaderd Gardiner Bach weer vanuit zijn referentiekader. Inderdaad in zo’n lijvig boek verwacht je meer te lezen. Ik zou zeggen, lees ‘Dansen met Bach’, dat geeft echt ander beeld van Bach.
    Amsterdam heb ik 5X gelopen, met een PR drie jaar geleden: 3.29.53. Die tijd moet er in Berlijn aan gaan.

  2. wimderksen on wo, 19th aug 2015 21:29 

    Berlijn is snel en loopt heerlijk. Dat wordt sneller!

  3. Paula on vr, 21st aug 2015 13:12 

    Ik zet gewoon Bach op omdat ik van Barok hou en wil genieten.
    Hoe fijn en simpel is mijn leven.
    Heerlijk languit op de bank en genieten van de klanken.
    Hoofd leegmaken en het laten gebeuren.
    Ik vind het wel leuk om te lezen wat anderen er van vinden.
    Maar ik mag heerlijk genieten zonder me in de theorie te verdiepen. Ook eens doen zou ik zeggen……Maar veel plezier hoe dan ook met de theorie en/of het luisteren.

  4. wimderksen on vr, 21st aug 2015 20:47 

    Natuurlijk, geniet! Dat is het belangrijkste.

Tell us what you're thinking...
and oh, if you want a pic to show with your comment, go get a gravatar!