Zou #IenM weten waarom @WilmaMansveld weg moest

oktober 31, 2015 by  
Filed under artikel

In het vroege voorjaar bood ik de secretaris-generaal van IenM een rapport aan. Met een commissie had ik het toezicht van het departement op de (eigen) zelfstandige bestuursorganen en op ProRail onderzocht. Het rapport werd vriendelijk in ontvangst genomen. Sinds die tijd hoorde ik niets meer. In september lekte het rapport naar de pers. Reden voor de minister om het rapport (alsnog) naar de Kamer te sturen. De Kamer reageerde attent met een spervuur aan vragen. Niet zo verwonderlijk als het toezicht op ProRail onderdeel uitmaakt van het onderzoek.

Ook het gedrag van het Ministerie van IenM was helaas vrij voorspelbaar. Verkeer en Waterstaat, de voorganger van IenM, en ‘onder de pet houden’ vormden al eerder een unieke combinatie. Desondanks werd het rapport als een ‘intern rapport’ aangemerkt en leek niemand het initiatief te nemen om actie te ondernemen. Toch springt het antwoord van de minister op de Kamervragen nog het meest in het oog. Met veel omhaal van woorden zegt de minister dat ‘ze zich niet herkent in de conclusies van het rapport’.

Die conclusies waren vriendelijk verwoord. Ik zal ze in mijn eigen woorden herhalen: het toezicht op de zbo’s en op ProRail was gewoon onvoldoende. Ik geef het toe: geen opvallend conclusie voor iemand die zo af en toe een krant leest. Toch herkent de minister zich in die conclusie niet. En te vrezen valt dat het hele departement zich in die conclusie niet herkent.

Ik heb met veel genoegen met anderen dat rapportje geschreven. Als commissievoorzitter weet je dat je rol is uitgespeeld als het rapport is aangeboden. Het is ook aan de politiek om te bepalen wat ze met je onderzoek willen doen. Allemaal goed. Maar hier is toch wel plaats voor een moment van verbazing. In dezelfde periode dat een staatssecretaris naar huis wordt gestuurd vanwege een gebrek aan toezicht vanuit het departement, herkent de minister zich niet in een simpel rapportje waarin enige vraagtekens worden geplaatst bij datzelfde toezicht. Zou men op het departement wel weten dat die staatssecretaris is vertrokken? En zo ja, zou men eigenlijk weten waarom die staatssecretaris weg moest? Het department is toch niet zo in zichzelf gekeerd zijn, dat ze dat allemaal niet weet?

Laat ik eerlijk zeggen: ik was aanvankelijk niet heel erg gemotiveerd voor het onderzoek. De secretaris-generaal is ‘eigenaar’ van de zbo’s van het departement (denk aan Kadaster, Luchtverkeersleiding, Rijksdienst voor het Wegverkeer, Centraal Bureau Rijvaardigheid en nog een aantal kleinere organisaties) en van ProRail en in die hoedanigheid houdt hij toezicht op hen. Daarnaast is een directeur-generaal op het departement ‘opdrachtgever’ van diezelfde organisaties. Mijn opdrachtgever was de secretaris-generaal in zijn hoedanigheid van ‘eigenaar’.

Niettemin was mijn interesse voor het onderwerp na het eerste gesprek met een bestuurder van één van deze organisaties meteen gewekt. Een uur lang klachten en irritatie. Over het toezicht vanuit het departement. In totaal werden 35 gesprekken gevoerd. De belangrijkste voerde ik mede zelf. Zo sprak ik de bestuurders van de grote zbo’s, voorzitters van de Raden van Toezicht en toppers van ProRail. En overal die irritatie en die klaagzangen over het departement. Dat het departement niet weet wat het toezicht zou moeten inhouden. Dat het departement vooral weet hoe vaak er overleg moet zijn, maar niet weet wat er dan moet worden besproken. Dat het departement vooral veel papier wil, maar weet niet hoe al dat papier moet worden gelezen. Dat het structureel onduidelijk is wat de Raad van Toezicht moet doen, wat de opdrachtgever moet doen en wat de eigenaar moet doen. In de praktijk lopen de rollen van opdrachtgever en eigenaar bovendien door elkaar.

De belangrijkste conclusie van mijn conclusie is dan ook dat we eigenlijk niet kunnen vaststellen of het toezicht aan de maat is. Als het departement niet weet waarop het toezicht wenst te houden en wanneer de zaak ‘in control’ is, kan niet één commissie vaststellen of het toezicht voldoet. Je kan het een vriendelijke conclusie noemen, je kan het ook een cynische conclusie noemen.

Bovendien melden alle zbo’s dat er vooral sprake is van incidentenmanagement. Als de minister of de staatssecretaris in gevaar is, komt de directeur-generaal plotseling wel op bezoek. En bepaalt het departement wat er moet gebeuren. En algemeen is de klacht dat ze de topambtenaren, laat staan de bewindspersonen, niet zien als er gewoon ‘toezicht’ moet worden gehouden.

Een aantal gesprekspartners was nieuw voor mij, een aantal had ik eerder zijdelings of uitgebreid leren kennen. In alle gevallen viel het me op hoe oprecht de irritatie was. Natuurlijk waren boodschappen vooraf met elkaar afgestemd. Dat ben je bij zo’n evaluatiecommissie wel gewend. Maar die irritatie was niet gespeeld. Eigenlijk wilde men (opvallend genoeg) maar één ding: goed toezicht vanuit het departement.

Misschien was één wens nog dominanter: duidelijkheid over de onderlinge verantwoordelijkheden. Al die mensen wilden weten wie nou waarvoor verantwoordelijk is. Twintig jaar geleden zijn al deze organisaties op afstand geplaatst, in een tijd van verzelfstandiging en marktwerking. Sindsdien zijn de departementen (vaak gedwongen door de politiek) hun grip op de organisaties weer gaan versterken. Het gevolg is dat inmiddels onduidelijk is wat de rol van het departement is, wat de rol van de Raad van Toezicht is (en zeker wat hun onderlinge verhouding is) en welke vrijheden en verantwoordelijkheden de bestuurders nog hebben. En tegelijkertijd hebben de departementen niet meer de kennis om het toezicht op de zbo’s effectief uit te voeren.

We weten het allemaal. We hoeven daarvoor ook geen schuldigen aan te wijzen. Dingen gaan soms zoals ze gaan. Maar om als minister dan doodleuk aan de Kamer te melden dat je je ‘niet herkent’ in de conclusies van de commissie, dat gaat me toch wat ver. Vooral omdat ik bang ben dat het zo nooit beter wordt.

Of moeten we zelfs vrezen dat ze naar waarheid heeft geantwoord?

Comments

2 Comments on "Zou #IenM weten waarom @WilmaMansveld weg moest"

  1. maarten on ma, 2nd nov 2015 08:20 

    Wim,

    Heel herkenbaar verhaal. Het zal nooit beter worden. Laten we niet vergeten dat hier dwars doorheen de constante bezuingingen op toezicht spelen. De kennis is weg om effectief toezicht te houden, want het departement weet niet meer waar het om gaat om de juiste vragen te stellen. Het eige wat overheerst is de drang om de positie van de bewindspersoon te bewaken.

    Niets nieuws onder de zon, derhalve.

  2. wimderksen on ma, 2nd nov 2015 09:22 

    pijnlijk dat jij het als deskundige ook exact zo formuleert!

Tell us what you're thinking...
and oh, if you want a pic to show with your comment, go get a gravatar!