Waar zijn de juristen van Binnenlandse Zaken

maart 28, 2016 by  
Filed under artikel, De Stad

Het kabinet loopt op zijn einde. Her en der wordt al nagedacht over de volgende kabinetsperiode. Zo ook door de Studiegroep Openbaar Bestuur, die in opdracht van het zittende kabinet, moest adviseren over het toekomstige openbaar bestuur. Het rapport is onlangs verschenen. Ik heb veel moeite gehad om dit op het eerste gezicht erg doorwrochte rapport goed te begrijpen. Bij nader inzien kantelt het beeld van doorwrocht naar onhelder.

Zo lees ik een zwaarwegend advies over het binnenlands bestuur, dat onder regie van het Ministerie van BZK tot stand is gekomen. De voorzitter is de secretaris-generaal van BZK, de secretaris is de directeur van BZK en het secretariaat werkt op BZK. Minister Ronald Plasterk is opdrachtgever en het rapport (met als titel Maak verschil) is onder zijn verantwoordelijkheid naar de Kamer gestuurd. Dit is dus wat BZK over de toekomst van het binnenlands bestuur te melden heeft. En dit moet er dus volgens BZK in de komende periode aan het binnenlands bestuur veranderen.

Maar als dit het advies is geweest, wat was dan de vraag? Het staat netjes beschreven: de stuurgroep moest een advies opstellen over het functioneren van het openbaar bestuur in Nederland gericht op het faciliteren van economische groei.

Het eerste wat me opvalt: het rapport gaat niet over het openbaar bestuur, maar over het binnenlands bestuur. Nergens een verwijzing naar de organisatie van het Rijk. Het rapport gaat over gemeenten en over de regio’s waarin de gemeenten beter en minder vrijblijvend moeten gaan samenwerken.

Het tweede wat me opvalt: waarom moet het binnenlands bestuur in Nederland ten principale gericht zijn op het faciliteren van economische groei? Het binnenlands bestuur is toch geen instrument ten behoeve van meer en minder permanente doelen van het Rijk? Het binnenlands bestuur is toch een institutie op zich, dat door het Ministerie van BZK moet worden bewaakt, in plaats van te worden ontrafeld? Om het grof te zeggen: dit lijkt wel een EZ-rapport, dat onder Piet Hein Donner never nooit naar buiten was gebracht.

Juist BZK heeft een grote verantwoordelijkheid voor het binnenlands bestuur. In jargon: een systeemverantwoordelijkheid. Om te bewaken dat het binnenlands bestuur zijn toegedachte functies kan vervullen. Dat zijn er in mijn optiek drie. Ten eerste zorgt het binnenlands bestuur met al zijn checks and balances voor stabiliteit en vrijheid in de democratische rechtstaat. Ten tweede draagt het binnenlands bestuur bij aan het democratisch gehalte en de responsiviteit van de overheid. Ten derde moet het binnenlands bestuur bijdragen aan de effectiviteit en de efficiëntie van de overheid. En wat mij betreft in deze volgorde. Dus ook al zou BZK zich alleen nog maar bekommeren om de effectiviteit van de overheid (hetgeen veel te mager is), dan heeft het geen pas meteen in te vullen welk doel (economische groei) moet worden bereikt. Waarom heeft niemand op BZK bedacht: dat binnenlands bestuur hebben we toch niet alleen om economische groei te faciliteren? Hebben ze eigenlijk nog wel juristen op BZK?

Daarnaast is het rapport teleurstellend centralistisch. Niet alleen vult het kabinet al op voorhand in wat de primaire doelstelling van steden en dorpen moet zijn, namelijk economische groei. Het Rijk plaatst zichzelf met dit advies ook nadrukkelijk in positie om in te grijpen als gemeenten samen te weinig aan die economische groei doen. Zo moeten gemeenten een regionaal programma opstellen voor de economische groei en aangeven hoe ze daarbij gaan samenwerken. De stuurgroep geeft geen blauwdrukken voor die samenwerking. Maar de samenwerking mag ook niet vrijblijvend zijn. Als de gemeenten er samen niet uitkomen gaat het Rijk aangeven in welk model moet samengewerkt. En dat gevoel smaakt blijkbaar erg goed. Want even later vermeldt het rapport dat bij het opstellen van die regionale programma’s het Rijk, naast provincie en gemeenten, één van de drie partners is. Gaat het Rijk actief meedoen met het opstellen van regionale programma’s? En gaat het Rijk zelf de knoop doorhakken als de drie partners er niet uitkomen? De Agenda Stad houdt toch niet in dat het Rijk de baas wordt in de regio? Dat centralistische toontje is daarna niet meer weg. De studiegroep schrijft zelfs voor dat gemeenten in profielschetsen (voor burgemeesters?) meer moeten letten op competenties die de economische groei in de regio ten goede komen. Ik dacht dat we langzamerhand zo ver waren dat gemeenten hun eigen burgemeester mogen uitzoeken.

Dat centralisme heeft ook wel iets komisch, omdat de studiegroep vaak schrijft over de behoefte aan ‘de-hiërarchisering’. Of daarmee wordt bedoeld dat de hiërarchie aan het verdwijnen is uit het binnenlands bestuur of zou moeten verdwijnen, wordt overigens niet helemaal duidelijk. Wel is duidelijk dat het onderwerp gaat over de relatie tussen de provincie en de gemeenten. En dus niet over de relatie tussen Rijk en gemeenten. Het pleidooi luidt: laat de gemeenten en de provincie gelijkwaardig in de regio’s gaan samenwerken. Vooral als de daily-urban-systems ongeveer samenvallen met de provincie. [Moet ik alleen aan Utrecht denken, of ook aan Zeeland?] De stuurgroep beschrijft nergens dat in de belangrijke stedelijke gebieden de provincie al decennia uit beeld is verdwenen. In dat opzicht laat het rapport zich lezen als een smeekbede aan de metropoolregio’s om de provincies weer een beetje mee te laten doen. Maar waarom zou de economische groei daarmee worden gestimuleerd?

Het is al met al geen helder rapport. Het rapport mist een heldere visie op het binnenlands bestuur op basis van heldere structuurprincipes. En met helder bedoel ik geen uniformiteit, geen hiërarchie, geen blauwdrukken. Met helder doel ik op een visie die je kan navertellen.

Eén vraag resteert: kan het rapport kwaad? Nee. Misschien meldt het regeerakkoord volgend jaar dat we noch behoefte hebben aan blauwdrukken noch aan vrijblijvendheid. Daarmee is geen man overboord. Tegelijkertijd verkleint dit rapport de kans dat er op korte termijn echte stappen worden gezet. Daarvoor heb je wel een fundamentele doordenking nodig van het binnenlands bestuur. Want één conclusie dringt zich bij lezen van dit rapport steeds meer op: wat wat die Thorbecke toch een groot denker. Dus zullen we ophouden met smalend over die achterhaalde Thorbecke te praten, zolang dit soort rapporten naar de Kamer worden gestuurd?

Comments

4 Comments on "Waar zijn de juristen van Binnenlandse Zaken"

  1. Arjen on ma, 28th mrt 2016 20:08 

    Ik vind dat het rapport wel kwaad kan. Het voorkomt n.l. dat er nog energie bij BZK over is om goed na te denken. zoals Wim terecht vraagt. En het laat opnieuw zien dat BZK geen flauw benul heeft van staatsrechtelijke verhoudingen en zeker niet van decentraal bestuur en lokale autonomie.

  2. Erik Jonker on di, 29th mrt 2016 08:09 

    Wat mij verder opviel is dat de impact van informatiemaatschappij/netwerksamenleving (big data, artificial intelligence, smart grids etc etc.) er nogal bekaaid afkwam. De fundamentele impact op bestuurlijke verhoudingen komt nauwelijk naar voren.

  3. André Rodenburg on di, 29th mrt 2016 11:21 

    Ik denk dat het bij de profielschetsen niet gaat om bestuurders maar over economische profielen, investeringen en banen: waar is je stad of regio goed in, waar ga je aan werken? Een vraag die we bij VROM en EZ al in de jaren ’90 (stedelijke knooppunten, pieken in de delta) hebben gesteld en die nu blijkbaar van BZK komt. Maar ik geef Wim gelijk dat er meer en andere vragen te stellen zijn aan het openbaar bestuur dat aan het Huis van Thorbecke uit 1851 een regionale corridor en een Europese serre heeft aangebouwd en soms (met de WGR-plus-gebieden) alweer afgebroken.

  4. wimderksen on di, 29th mrt 2016 13:18 

    Ha Andre, het gaat echt om bestuurders, volksvertegenwoordigers en ambtenaren. Selectie- en vertrouwenscommissies moeten de volgende competenties in belangrijke mate meewegen: denken in het belang van de regio (vreemd als je bent gekozen of benoemd in een bepaalde gemeente), kennis hebben van relevante technologische ontwikkelingen en kunnen inspelen op nieuwe en onverwachte ontwikkelingen en kansen.

Tell us what you're thinking...
and oh, if you want a pic to show with your comment, go get a gravatar!