Streven naar omgevingskwaliteit is een hol verlangen

juli 19, 2016 by  
Filed under artikel

Er is een nieuw woord. Omgevingskwaliteit. De ruimte noemen we tegenwoordig de omgeving. En ruimtelijke kwaliteit is daarmee vervangen door omgevingskwaliteit. Dat het begrip ruimtelijke kwaliteit is verdwenen maakt me niet rouwig. De belevingswaarde was altijd groot, maar de gebruikswaarde vaak gering. Ja, niemand kon ertegen zijn. Omdat het in de kern zonder richting was. En juist daardoor had je er zo weinig aan.

Maar eerst tijd voor een illustratieve anekdote. Sybilla Dekker was misschien een half jaar minister, toen ze mij eens onder vier ogen om raad vroeg. Ze vertelde dat op haar departement door velen bijna hemels over de ‘ruimtelijke kwaliteit’ werd gesproken. En dat ze nog steeds niet wist wat ze daarmee bedoelden. Ze was al opgelucht toen ik vertelde dat ik dat ook niet wist. En ze werd zelfs blij toen ik uitlegde dat het aanleggen van een nieuw bedrijventerrein ook als een verhoging van de ruimtelijke kwaliteit kon worden gezien. Bij ruimtelijke kwaliteit ging het immers om gebruikswaarde, om toekomstwaarde en om belevingswaarde. En de gebruikswaarde van een bedrijventerrein stond voor een VVD-minister buiten kijf.

Ik geef toe: mijn interpretatie van het begrip ruimtelijke kwaliteit zal niet door alle ambtenaren op het Ministerie van VROM zijn gedeeld. Zij gaven een andere invulling aan het begrip ‘kwaliteit’. En dat gebeurde vaak zo impliciet dat het leek alsof ruimtelijke kwaliteit alleen maar één soort kwaliteit kon zijn. Zoals diezelfde ambtenaren bij een volgende minister het project Mooi Nederland optuigden, alsof iedereen het erover eens is wat ‘mooi’ is. En dan heeft het begrip ‘mooi’ nog de connotatie van ‘zien’, van ‘beleven’. Kwaliteit zegt op zich helemaal niks. Kwaliteit is de mate waarin aan een norm wordt voldaan. Maar over welke norm hebben we het?

Ja, deze opmerking treft ook het advies over ‘omgevingskwaliteit’ dat het College van Rijksadviseurs uitbracht aan de minister van Infrastructuur en Milieu. De Rijksadviseurs hadden zich op hun beurt laten adviseren door Peter Paul Witsen. Die schreef een mooi essay. Maar de essentie van zijn interessante essay werd helaas niet overgenomen door het College.

Witsen schreef immers dat het begrip ruimtelijke kwaliteit zonder succes na 25 jaar weer was verdwenen. Hij schreef ook dat je je niet mag beperken tot concurrentiekracht als enig doel van de ruimtelijke ordening. Dat je integraler moet kijken. Ruimtelijke ingrepen hebben niet alleen gevolgen voor de concurrentekracht, maar ook voor de uitstoot van fijn stof, voor de beleving van het landschap, voor de biodiversiteit, etc. Voor hem betekent integraliteit dat je vanuit verschillende perspectieve ruimtelijke ingrepen moet beoordelen. En terecht schrijft hij dat omgevingskwaliteit ‘is geborgd in normen en meetbare criteria’. Ook daarmee geeft hij nog geen richting. Maar hij geeft wel helder aan dat je keuzes moet maken. Welke normen wil ik stellen aan de kwaliteit van de omgeving?

Misschien had hij veel stelliger moeten zijn. Het College van Rijksadviseurs komt helaas nauwelijks verder dan het statement dat ‘integrale omgevingskwaliteit het centrale doel moet worden van al het ruimtelijk handelen.’ Maar wat is in godsnaam integrale omgevingskwaliteit? Geeft dat richting? Nee. Veel erger: ik beloof u, dat heel Den Haag het met dit advies eens zal zijn. En vervolgens bouwt Schultz de duinen vol. Voor haar hebben duinen immers een hogere omgevingskwaliteit als mensen er kunnen recreëren en projectontwikkelaars er geld kunnen verdienen. Ja, politiek is het afwegen van belangen en dat geldt bij uitstek voor ruimtelijke ordening.

Oh ja, gelukkig is het College van Rijksadviseurs  ook van mening dat concurrentiekracht nooit het enige doel kan zijn van ruimtelijke inrichting. Maar daar blijft het dan ook bij. Geen richting, geen normen. Voor het College moet het gaan om een balans van concurrentiekracht en leefbaarheid. Precies wat Melanie Schultz met de duinen voor heeft. Geld verdienen en recreëren. En vervolgens draait het hele advies weer over kwaliteiten. Omgevingskwaliteit = ruimtelijke kwaliteit + milieukwaliteit.

Dat roept voor mij een boeiende vraag op. Laat ik hem zwart-wit stellen. Als ‘rechts’ gewoon keihard zegt dat de ruimtelijke inrichting van het land uiteindelijk alleen de ‘concurrentiekracht’ van het land moet dienen, waarom zevert ‘links’ dan altijd over van die vage termen, die uiteindelijk zo multi-interpretabel zijn? Waarom zegt ‘links’ niet gewoon: ruimtelijker ordening moet er primair toe bijdragen dat Nederland klimaatneutraal wordt. Of dat Nederland minder in de auto zit. Of dat de segregatie wordt tegengegaan. Of dat het cultureel erfgoed behouden blijft. Of dat de zalm weer terugkomt. Of de wolf. Maakt me niet uit. Maar geef alsjeblieft aan welke omgevingskwaliteit je wil hebben. Dan zorgt de politiek uiteindelijk wel voor een balans, of beter gezegd voor een compromis. En dat is vaak al erg genoeg.

Comments

One Comment on "Streven naar omgevingskwaliteit is een hol verlangen"

  1. Alfons Finkers on wo, 20th jul 2016 17:26 

    Wat een prachtige blog.
    Normen hebben hun waarde, doch verliezen die meer en meer. Je kunt aan alle normen voldoen, maar toch geen omgevingskwaliteit hebben. Bovendien wordt er te vaak achter normen, liefst Europese normen – net weer iets verder weg-, verschuild. Normen zijn anoniem en niemand is er van. Hierdoor hoeft en wordt er geen verantwoording genomen. Belangrijker dan het gedachteloos hanteren van normen is om het gesprek aan te gaan over wat nu werkelijk van waarde is en waar belangen liggen. Alleen dan kan de ander worden gevonden, valt er iets te kiezen, kan er verantwoording worden genomen en ontstaat er eigenaarschap. Het gesprek over waarden en belangen brengt bovendien het gesprek over de gewenste ruimtelijke kwaliteit en wat dat in een concreet geval is, weer op tafel. Wat dat betreft biedt de Omgevingswet openingen. Ondanks dat het nog deels gevangen zit in het norm- en toetsdenken, biedt de Omgevingswet de mogelijkheid om in dialoog te bepalen wat werkelijk van waarde is. En dat is winst.

Tell us what you're thinking...
and oh, if you want a pic to show with your comment, go get a gravatar!