De #PvdA is eindelijk verlost van haar spagaat

november 17, 2016 by  
Filed under artikel

De PvdA is geen blije partij. Het is de partij van de commissies die de eigen nederlagen moeten analyseren. Bij de VVD drinkt men na een nederlaag een glas bier, bij de PvdA schrijft men een dik rapport. Het effect is overigens hetzelfde. Al twintig jaar wordt in al die evaluatierapporten van de PvdA gesproken over de spagaat. De PvdA was de partij van de hoger- en van de lageropgeleiden, van de culturele elite en van de gewone man, van de universitaire docent en de werklozen. En het was steeds moeilijker om die twee groepen bij elkaar te houden. De progressieve elite en de behoeftige achterban. Als je de huidige opiniepeilingen van de PvdA ziet is er één geruststellende gedachte: die spagaat is er niet meer. De behoeftige achterban trekt langzaam naar SP, PVV, 50Plus en consorten. En nu de behoeftige achterban weg is, is er voor de progressieve elite ook geen reden meer om de overstap naar D66 of GroenLinks uit te stellen.

De laatste gemeenteraadsverkiezingen waren op dit punt ontluisterend. In succes-steden als Amsterdam en Utrecht, ging de winst naar D66 en GroenLinks, in het armlastige Rotterdam ging de winst naar Leefbaar. In Den Haag wist D66 nog net de PVV voor te blijven. De PvdA kwam er niet meer aan te pas. Zo hebben Amsterdam, Rotterdam en Utrecht op dit moment geen PvdA-wethouders meer. Den Haag heeft er nog één, Rabin Baldewsingh. Ja, in Eindhoven hebben we nog Staf Depla. Enige decennia geleden had de PvdA in Rotterdam nog de absolute meerderheid. En was de partij dominant in Amsterdam en dominant in Den Haag. Je zou zeggen: of de PvdA heeft de verkeerde keuzes gemaakt of de tijden zijn zodanig veranderd dat er voor een PvdA geen plek meer is. Laat ik zeggen: de tijdgeest heeft de PvdA in de steden niet meegezeten, terwijl bovendien de verkeerde keuzes zijn gemaakt. Ik ga die stelling hier verder verdedigen.

De arbeider verlaat de leiding van de partij

Vooral in de universiteitssteden zag je in de jaren 70 de lokale partijleiding snel van samenstelling veranderen. Het aantal studenten nam snel toe en studenten namen de leiding van de partij over. Het was de tijd waarin Max van den Berg en Jacques Wallage de echte Groninger Wim Hendriks scrupuleus uit de partij werkten. Elke stad kende dat soort gevechten, waarbij uiteindelijk de nieuwe elite (van vrijgestelden) de macht overnam. Daarmee verdween toen al de spagaat uit de top van de partij (arbeider/ vakbond versus progressieve elite).

Die nieuwe elite was erg gevoelig voor het neo-liberale denken in de jaren 90. Zij hadden zich immers zelf ook opgewerkt via de universiteit. Je merkte het overal in de partij. Je kwam steeds meer mensen tegen die alleen vanwege de machtsvraag voor de PvdA hadden gekozen, maar mentaal veel dichter bij GroenLinks stonden. De PvdA was daarmee voor de nieuwe elite niet meer de partij van de arbeider. De vakbond kon hier geen tegenwicht bieden, omdat dezelfde processen zich binnen de vakbeweging afspeelden. Wim Kok had Nyenrode en niet de fabriek van binnen bestudeerd. En de SP sprong al snel in het gat dat de PvdA achterliet.

De achterkant van de Triomf van de stad vergeten

Tegelijkertijd maakten de steden een enorme ontwikkeling door. De industrie en de havens waren in de jaren 50 en 60 nog bepalend. De steden verpauperden in die tijd en de overheid hielp de nieuwe burger aan een huis in een groeikern. In de jaren 70 zag je de omslag. De stadsvernieuwing begon aan een enorme opmars. Hele wijken werden verbouwd. Corporaties en PvdA-wethouders speelden daarin een grote rol. Hier ging het voor de PvdA nog echt om de traditionele achterban. Sociale huurwoningen! Tot in de jaren 90 bouwden onze grote steden 80% sociale huur. En toen keerde het tij echt. De stad werd overgenomen door de hogeropgeleiden, door de kenniswerkers. De industrie was inmiddels geheel verdwenen, de havens verschaften steeds minder werk. En wie zijn stad vooruit helpen moest ruimte gaan bieden aan hoogopgeleiden en aan hogere inkomens. Dat zijn de mensen die de werkgelegenheid in hun kielzog meenemen. Er moeten dus dure woningen worden gebouwd, en geen sociale huurwoningen. Er moet worden ingezet op cultuurpaleizen en niet op bibliotheken. De gentrification moet worden bevorderd.

Het past allemaal heel goed in het neo-liberale denken. Geef de sterksten de ruimte. Vanuit de onjuiste gedachte dat het dan met de kansarmen ook wel beter gaat. Want de Triomf van de stad heeft ook een keerzijde, een achterkant. Zo kent het welvarende Amsterdam ook heel veel werklozen en heel veel mensen onder de armoedegrens. Alleen worden ze steeds onzichtbaarder omdat ze naar de randen van de stad worden verdrongen, of zelfs erover heen. Ik kan begrijpen dat de PvdA-wethouders hebben meegedaan met het versterken van hun stad. Dat is hun taak en hun plicht. Maar naar mijn gevoel hebben ze te weinig aandacht gehad voor al die mensen die niet beter werden van de Triomf van de stad. D66 koos voor de hoogopgeleide bovenkant, de SP koos partij voor de verdrevenen en de Leefbaren en de PPV spinden garen bij de onvrede bij veel bewoners over de snelle ontwikkelingen. De PvdA koos overwegend voor het verblindende licht van de Triomf, maar werd daarmee te veel D66 light om het echte D66 te kunnen verontrusten. Zie hoe D66 de PvdA in Amsterdam knock out sloeg. De PvdA koos voor de globalisering, voor het neo-liberale denken en verloor de eigen achterban uit het oog

Het einde van de verzorgingsstaat

Als sinds de jaren 70 werd gesproken over de onhoudbaarheid van de verzorgingsstaat. Het was te duur. Het was te bureaucratisch en het maakte mensen te afhankelijk. Maar voorlopig gingen we nog wel even door. Pas in de jaren 90 werd de roep om participatie echt gehoord. De bijstand moest geen vangnet meer zijn, maar een trampoline naar nieuw werk. Er kwamen gesubsidieerde banen, maar die werden geen succes. Zolang die gesubsidieerde banen er waren konden de PvdA-wethouders nog wel gloriëren. Maar daarna lag het accent meer en meer op tegenprestaties. Rotterdam had in de jaren 90 meer dan 60.000 bijstandsgerechtigden, in de jaren van de kredietcrisis amper de helft van dat aantal. De tijd van de hangmat was definitief voorbij. Recentelijk hebben we vergelijkbare ontwikkelingen gezien bij de decentralisatie van de jeugdzorg, de participatiewet, de AWBZ. Al weer moest er aan rechten van zwakkeren worden getornd en alweer stond de PvdA erbij en keek ernaar.

Bovendien koos de PvdA in de twee paarse kabinetten voor meer marktwerking. Het was de tijdgeest, het zij toegegeven, maar de PvdA gaf er te gemakkelijk aan toe. Pas in 2008 gaf Wouter Bos openlijk toe dat het borgen van die publieke belangen in de private sector toch ook wel erg ingewikkeld was. En dat je om die reden vaak beter niet kan privatiseren. En beter niet het marktmechanisme kan vertrouwen. De economen hebben dit debat in de PvdA te veel gedomineerd en veel te laat is ingezien hoe vervreemdend marktwerking kan uitwerken op het gebied van onderwijs en zorg. En waar niet? Het is begrijpelijk dat de kiezer deze problemen de VVD niet snel zal aanrekenen. En het is heel begrijpelijk dat de kiezer de PvdA de problemen van marktwerking wel aanrekent, omdat de PvdA nog altijd suggereert op te komen voor degenen die zich niet op basis van vermogen of intelligente weten te redden.

De achterban verschiet van kleur

Het is veel te simpel om te stellen dat de PvdA van zijn traditionele achterban is vervreemd. Hoezeer dat ook het geval is. Maar die achterban heeft zelf ook een enorme ontwikkeling doorgemaakt. Hoewel gelijke kansen in het onderwijs nog altijd een ver ideaal is, hebben veel jongeren uit de traditionele achterban van de arbeiders hun weg op de maatschappelijke ladder gevonden. Vervreemding van de PvdA ligt dan al snel op de loer. Zeker als men zich gaat vergelijken met groepen die meer zorg nodig hebben van de overheid én dat ook krijgen. Dus niet alleen toegenomen welvaart en toegenomen maatschappelijke kansen hebben een rol gespeeld bij het afscheid van de PvdA, maar ook miskenning. Intussen keek de partijleiding vooral naar de koopkrachtplaatjes. We groeiden hard in de jaren 90. De inkomensongelijkheid nam wel iets toe, maar was nog steeds klein in vergelijking met het buitenland. En Diederik Samsom laat niet na om te melden dat de inkomensongelijkheid in de afgelopen kabinetsperiode weer kleiner is geworden. Daarop mag hij ook trots zijn, maar het is niet voldoende. En dat staat nog los van de ongelijkheid in vermogens die juist groter is geworden.

Tegelijkertijd ontstond er een nieuw precariaat. Asielzoekers bleven komen, en familie kwam er vaak achteraan. De procedures duurden veel te lang. En inmiddels scoren de allochtone Nederlanders relatief laag. Meer werkloosheid, lagere opleiding, lager inkomens. De PvdA heeft hier opvallend staan slapen. Het multiculturalisme van Ed van Thijn heeft hier te lang de boventoon gevoerd. Terwijl het zo simpel was geweest als we de allochtonen als witte (wel of niet boze) mannen hadden behandeld: iedereen hoort hier kansen te krijgen om zijn eigen weg te vinden (dus bestrijding van discriminatie, goed onderwijs, goede arbeidsmarkt-toeleiding) en iedereen heeft zich hier aan de wetten van de democratische rechtsstaat te houden. Helaas stond bij de PvdA de positieve discriminatie vele hoger aangeschreven. Ook binnen de partij. Toen Wouter Bos daar een keer voor waarschuwde werd hij meteen afgebrand. Helaas had hij hij heel erg gelijk, zoals we op Rotterdam Zuid onder andere hebben kunnen zien. Cliëntelisme hoort niet thuis in een politieke partij en zeker niet in een progressieve. En als de traditionele achterban zich miskend voelt, is het vooral hierom. Het gevoel dat de nieuwkomers meer rechten hebben en minder hard worden aangepakt. Ik vrees dat dat gevoel grond heeft.

Aandacht voor de winnaars

In het neo-liberale denken gaat de meeste aandacht altijd naar de winnaars. En de PvdA ging mee in dat denken. Het was de tijdgeest. Zoals de partij ook meeging in het kosmopolitisme. Onze steden en ons land moesten meegaan in de vaart de volkeren. Het Europese project moest van harte worden ondersteund. Want hoe meer uitwisselen van mensen, diensten, kapitaal en kennis hoe hoger de economische groei zou zijn. Hoewel ook op die laatste stelling nog wel wat valt af te dingen. Eén ding werd in ieder geval vergeten: dat die economische groei, dat die nieuwe welvaart niet overal zou neerslaan. Zoals het aanleggen van een weg tussen twee steden altijd de totale welvaart vergroot, terwijl dat tegelijkertijd vaak ten koste van één van beide gaat. Natuurlijk hebben de Poolse chauffeurs de welvaart in Europa vergroot, maar ze hebben de Nederlandse chauffeurs hun banen ontnomen. Natuurlijk hebben de internationale kenniswerkers in de steden de welvaart vergroot, maar ze hebben de kansarmen uit de gentrificerende wijken geduwd. Natuurlijk getuigt het van internationale solidariteit om asielzoekers op te nemen, maar tegelijkertijd hebben statushouders voorrang bij sociale huurwoningen op de autochtone bevolking.

Ik vrees dat de aandacht van de PvdA voor de winnaars haar het zicht op de verliezers heeft ontnomen.

 

[zie ookhttp://www.wimderksen.com/2016/11/13/pvda-ga-je-voor-je-achterban-of-voor-je-politieke-visie/]

Comments

Tell us what you're thinking...
and oh, if you want a pic to show with your comment, go get a gravatar!