Nederland na corona (NC)

maart 18, 2020 by  
Filed under artikel, Geen categorie

De regering, de Kamer, het RIVM, iedereen is druk bezig met de bestrijding van het coronavirus. En dat is maar goed ook. Toch zou het goed zijn als in Den Haag nu alvast een paar strategen nadenken over de gevolgen op de langere termijn. Hoe ziet Nederland eruit als het (eindelijk) allemaal achter de rug is? Over een half jaar, over een jaar of nog langer? Natuurlijk, daar weten we nog niets van! Maar hoe spannend is het om toch voorzichtig enkele hypothesen te formuleren. Ik heb de komende maanden nog tijd genoeg om ze steeds weer tegen het licht te houden. Ik maak een onderscheid tussen economie, samenleving en overheid (voorzover dat onderscheid valt te maken). 

Economie

2020 is onvergelijkbaar met 2008. De economische klap van de corona is onvergelijkbaar veel groter dan de klap van de kredietcrisis van 2008. Let wel, de economie stond al op omvallen. De hoogconjunctuur had al (veel) te lang geduurd. Brexit was uiteindelijk nog geen goede aanleiding, de handelsoorlog tussen de VS en China werd net op tijd getemperd, maar met corona duiken we een hele diepe recessie in. Laten we daarbij beseffen dat tijdens de kredietcrisis iedereen doorwerkte, zij het dat veel mensen werden ontslagen. Nu sluiten kroegen, restaurants, winkels, ligt Schiphol bijna stil, hebben de NS een verlies van 85% in de spits, zijn er geen files meer, en sluiten veel bedrijven tijdelijk of definitief hun poorten. Conclusie: het duurt jaren voordat we weer het welvaartsniveau van voor corona (VC) hebben bereikt. 

We doen nu nog rustig boodschappen op basis van ons huidige uitgavenpatroon. Maar dat snel ongetwijfeld veranderen als onze inkomens, onze uitkeringen, onze pensioenen drastisch naar beneden gaan. 

Daarbij ontstaat een vicieuze cirkel. Omdat wij minder verdienen, moet de overheid bezuinigen en daarom komen straks allerlei voorzieningen onder druk te staan. Tenzij we anders tegenover de overheid gaan staan. Daarover straks meer.  

Er is meer: de economische structuur zal veranderen. Veel winkels hadden het al moeilijk. Na corona (NC) zullen hele winkelstraten zijn verdwenen. De Kempenaerstraat in Oegstgeest, waar ik vlak bij woon, zal nog bestaan uit één AH. En het e-shoppen zal een sprong maken. We zullen in de komende maanden massaal op het internet gaan shoppen. En dat zullen we niet meer verleren. 

Ook de manier van werken zal veranderen. Het is bijna komisch om te zien hoe iedereen nu (eindelijk) uitvindt hoe je het beste op afstand kan vergaderen. Het blijkt dat we het nooit goed hebben geprobeerd. Er bestaan fantastische app’s die al die reizen straks echt overbodig maken. Thuiswerken en beeldbellen wordt het echte nieuwe werken. Er zijn dus straks veel te veel kantoren.  

Misschien gebeurt er nog iets veel fundamentelers. Het is duidelijk dat er nog maar weinig mensen zijn die de corona afdoen als gedoe en gezeur en massapsychologie. Veel mensen maken zich oprechte zorgen. Veel mensen voelen de angst voor de eigen gezondheid. Om het dramatisch te verwoorden: wordt al dat hollen om geld en carrière straks minder belangrijk in het aangezicht van de dood? 

Samenleving

Het is nog zeer onduidelijk hoeveel mensen corona niet zullen overleven. Laten we beseffen dat het wereldwijd op dit moment nog steeds ‘maar’ gaat om 8.000 doden. Maar het hoeft ook niet te verbazen als uiteindelijk in Nederland 100.000 mensen aan corona zullen sterven. Dat zullen vooral ouderen zijn. Natuurlijk: ook veel ouderen die anders in 2021 overleden waren. Maar de vergrijzing krijgt toch NC een andere kleur. 

Nog interessanter is of de mensen die het hebben overleefd voor een nieuwe babyboom zullen zorgen. Ook dat zou me niet verbazen. Nadat Jaap van Dissel het einde van corona heeft afgekondigd, storten we ons massaal eerst op de terrassen om daarna in bed het nieuwe leven te vieren. 

Voor veel echtparen zal deze corona-tijd de druppel zijn. Niet alleen zal het aantal geboortes NC stijgen, maar ook het aantal echtscheidingen. 

Nee, ik geloof niet dat we kroegen en restaurants zullen overslaan NC. Er zullen inmiddels wel veel kroegen en restaurants failliet zijn gegaan. Maar dat is een probleem van de markt. 

Maar gaan stappen we wel weer massaal in het vliegtuig? Ook als er nog reële angst is dat het virus elders nog niet is uitgedoofd? En als het wel is uitgedoofd, gaan we dan weer op een strand in Thailand liggen, of zal de globalisering echt op zijn retour zijn? Angstige mensen gaan niet ver van huis. 

Ook in het algemeen zullen vragen gesteld worden bij de blijdschap waarmee de globalisering de laatste vijftig jaar is ontvangen. En dat is veel fundamenteler. Natuurlijk, er werden al veel vragen gesteld bij de globalisering, dat we eindeloos rondvliegen om wereldwijd onderdelen te verzamelen van een auto die weer ergens anders moet worden verkocht. Een globalisering die bovendien vooral ten goede is gekomen aan de mensen die het al goed hadden. Voor mij is dat één van de grote vragen NC: komt er een stop op die onbeheersbare globalisering? 

Je kan het ook anders formuleren. Krijgen grenzen weer een grotere betekenis, nu we zo op ons zelf zijn teruggeworpen? Het is in ieder geval opvallend dat Mark Rutte in de tijden van corona leiding geeft, en dat we nauwelijks geïnteresseerd zijn in wat Von der Leyen in Brussel te berde brengt. Nog iemand iets van Frans Timmermans gehoord? Corona is zeker geen anti-stof tegen nationalisme. 

Nog twee boeiende vragen: gaan we wennen aan de rust? De stille straten, de stille treinen, het wegvallende vliegtuiglawaai. Geen Formule 5 in Zandvoort. Geen EK, geen Euro Songfestival. En zelfs AH is na het hamsteren stil gevallen, zeker aan het einde van de dag. Gaan we straks meteen weer door in de hurry en het lawaai, of willen we dat niet meer?

En slotte: de solidariteit is ontroerend. De zingende mensen in Italië, de klappende mensen in de steden in Nederland, als steunbetuiging voor alle dappere helpers in de zorg. Zijn we dat straks allemaal weer vergeten, of zou er iets blijven hangen? 

Overheid

Zeven miljoen mensen schakelen in als Mark Rutte de natie toespreekt. Het was de eerste keer sinds Joop den Uyl in de oliecrisis dat de premier ons weer allen toesprak. Dat hoort bij een crisis maar stond wel erg haaks op het geleuter in de bestuurskunde dat de overheid ‘maar één van de partijen is’ en het geleuter van Ronald Plasterk dat de representatieve democratie minder belangrijk is dan de ‘doe-democratie’ (hij bedoelde daarmee dat we het moeten toejuichen als burgers zelf maatschappelijke problemen gaan oplossen). Daarvoor hadden we al een decennium gediscussieerd over de vraag ‘overheid of markt’. Leidt corona tot een revitalisering van de overheid? Of is dat wishful thinking van mijzelf?

Terwijl een paar maanden geleden de boeren optrokken naar Bilthoven, om het RIVM een kopje kleiner te maken, volgen regering en parlement nu nauwgezet elk woord en elke beweging van het RIVM. Het lijkt soms alsof het RIVM de bestrijding van de uitbraak van corona van de regering heeft overgenomen. Natuurlijk herhaalt Jaap van Dissel van het RIVM steeds weer dat het slechts om adviezen gaan. Maar het ziet er anders uit. Bovenal is kennis (weer) heel belangrijk en onomstreden geworden voor het beleid. Als mensen angstig worden willen ze blijkbaar wel naar de feiten luisteren. Gaat de overheid NC begrijpen dat er al vele jaren intern te zeer op kennis is ingeboet?

De populisten hebben er het laatste decennium een dagtaak aan gehad om alle kennis belachelijk te maken. Wordt corona daarmee hun val?

Ik durf in ieder geval te voorspellen dat die zeurende discussie over ‘overheid of markt’ NC in de zorg een stille dood sterft. Terwijl we allemaal zo ongelofelijk afhankelijk zijn van de zorg, is het toch lachwekkend geworden om je te beseffen dat de zorg ‘winst’ moet maken. Wie denkt er nog aan aandeelhouders die winst moeten maken aan het aantal intensive cares in een ziekenhuis. Stop ermee! De zorg gaat NC weer terug naar de publieke sector.

Het zou me ook niets verbazen als de salarissen in zorg en onderwijs en politie NC meteen fors worden opgetrokken. In één keer beseffen we hoe belangrijk die sectoren voor een goed functionerende samenleving zijn. 

Maar als we straks met onze vlaggetjes en onze toeters op de Dam en op de andere dorpspleinen staan om te vieren dat corona is overwonnen, dan zullen we blij zijn en veel drinken. Dan zullen we blij zijn dat de kroegen weer open zijn. Maar hoeveel aandacht zullen we dan nog hebben voor de andere grote maatschappelijke problemen die nu even zijn blijven liggen. Klimaat, stikstof, weet u nog wat is is? 

Comments

4 Comments on "Nederland na corona (NC)"

  1. Otto Cazemier on wo, 18th mrt 2020 20:52 

    Mooie, prikkelende gedachten….We gaan uitvinden wat het wordt. Wel alvast een kritische kanttekening: na drie dagen thuiswerken met apps, beeldschermen, teams, zoom etc. etc. weet je maar al tegoed waarom je weer graag naar kantoor gaat. De sociale contacten, de onderlinge inspiratie, het team-gevoel, de koffieautomaat, de lunch; allemaal zaken die het werk leuk maken en betekenis geven vallen online voor een groot deel weg. Ik verheug me alweer zeer op de eerste dag in een overvolle trein onderweg naar het kantoor met al mijn collega’s!

  2. Eric Hol on do, 19th mrt 2020 09:15 

    De post-Corona periode lijkt in ieder geval niet op de opstart na 14-18 of 40-45. Wederopbouw in termen van stenen en infrastructuur is niet nodig. Een economische crisis lag inderdaad al op de loer, dus die krijgen we er nog een keer extra boven op. Het lijkt het meest op een van die ingewikkelde machines die moet worden opgestart. Meestal kost het weinig moeite om ze uit te zetten maar is de opstart tijdrovend en ingewikkeld. Ik vrees het ergste voor de solidariteit als het leven moeilijker wordt en de overheid zijn grip daarop verliest. Het leven op Maslow niveau 1 en 2 ziet er heel anders uit dan wat we nu gewend zijn. Daar is het ieder voor zich.

  3. Theo Jochoms on vr, 20th mrt 2020 11:02 

    Ha Wim, mooie column.
    In het rijtje salarisstijgingen voor zorg en onderwijs, mag de politie niet ontbreken.

  4. Marjan Goslings on wo, 25th mrt 2020 09:16 

    Dank Wim, voor deze boeiende vooruitblik.Wat betreft de invloed van ‘Europa’ schrijf je dat corona zeker geen antistof is tegen nationalisme.Mogelijk is het wensdenken, maar het kan toch ook zo zijn dat zelfs de populisten NC de gezondheidszorg, althans in geval van pandomieën, wèl op het Europese bord willen leggen? Het feit dat Europa nu nauwelijks in beeld is komt omdat de nationale leiders gezondheidszorg, ook in tijden als deze, niet hebben toevertrouwd aan Europa. En dan klagen nu vooral populisten dat er voor corona geen Europese aanpak is, terwijl zij VC niets aan Europa wilde overlaten!

Tell us what you're thinking...
and oh, if you want a pic to show with your comment, go get a gravatar!