Paul Scheffer verliest zijn scherpte bij Europa

april 21, 2020 by  
Filed under artikel, Geen categorie

Weer zo’n aanrader: De vorm van vrijheid van Paul Scheffer uit 2018. Wat een wijs boek, wat een wijs man. Of ben ik het alleen maar hartgrondig met hem eens? Overigens geldt dat niet voor het hele boek. Ik zal proberen zijn redenering in eigen woorden samen te vatten en mijn kritiek helder te beschrijven.

Paul Scheffer is voor velen bekend geworden met zijn essay Het multiculturele drama uit 2000. Dit essay in de NRC bracht een schok te weeg onder links en kosmopolitisch Nederland. Met name omdat ze dachten dat Paul één van hen was. Links Nederland was in die tijd nog erg trots op zijn eigen tolerantie en gastvrijheid. Vluchtelingen en migranten waren hier welkom. En wie daar tegen was, was rechts, ja zelfs inhumaan. Scheffer betoogde daarentegen dat er van alles mis was onder de vele migrantengroepen. Er was veel werkloosheid, veel armoede en er waren veel achterstanden in het onderwijs. De hooggeprezen tolerantie was in zijn ogen geen tolerantie maar gewoon onverschilligheid. En hij merkte fijntjes op dat het niet de kosmopolieten in hun betere buurten waren die last hadden van de migratie, maar de autochtonen die op dezelfde huizen en dezelfde banen waren aangewezen als de nieuwkomers. 

Het is niet bij dit essay gebleven. Scheffer schreef nog een voortreffelijk boek over integratie (Het land van aankomst). En ging zich steeds meer verdiepen in het fenomeen van de grens. Dat had zowel een praktische als een filosofische kant. Zo horen ‘open grenzen’ niet boven elk dispuut verheven te zijn als er te veel migranten zijn om van integratie nog een succes te kunnen maken. Maar de filosofische vragen zijn eigenlijk veel interessanter: kan een gemeenschap zonder zijn eigen grenzen wel gemeenschap zijn en waarom zou een gemeenschap niet gewoon het recht hebben om zelf te bepalen wie als gast wordt ontvangen en wie niet. De vraag stellen, is hem beantwoorden. En zo komt Scheffer tot een hele mooie definitie van kosmopolitisme: “een waarachtig kosmopolitisme ligt niet in de ontkenning van grenzen, maar in de verkenning van die grenzen en in de poging ze te overschrijden.” Zonder een binnen kan je niet naar buiten kijken. 

In De vorm van vrijheid verfijnt Scheffer zijn redenering. En hij laat goed zien dat je geen populist hoeft te zijn om je zorgen te maken over migratie en over een gebrek aan grenzen. Juist als een ware kosmopoliet heeft Scheffer oog voor grenzen: “een grenzeloze wereld kan eindigen in een nieuwe onvrijheid”, zegt hij Zygmunt Bauman na. 

Toch wringt het boek voor mij in het slotdeel. Het boek waaiert eerst nog even uit over de wereld. Scheffer meent dat de betekenis van de groei van China en India wordt overschat. En in feite ziet hij een grote toekomst voor de Westerse wereld en met name voor het Europese continent. Terecht is hij lyrisch over de beschaving en de cultuur van Europa, over het niveau van de Europese universiteiten (ook de Britse), over de sociale gelijkheid in Europa en over onze democratie, onze rechtsstaten en onze geringe corruptie.

Maar dan schakelt hij één op één van het Europese continent over naar de Europese Unie. En loopt daarmee vast in zijn eigen redenering. Want als je de EU gelijk stelt aan democratie, cultuur en beschaving kan het Europese project alleen nog maar een succes zijn. Voorzichtig durft Scheffer nog wel te zeggen dat hij geen federalist is à la Guy Verhofstadt, maar de kritiek van Baudet op Europa wijst hij stellig af. Hij ziet geen andere uitweg dan voort te ploegen op de huidige modderweg van Europa. 

Dat verhoudt zich slechts met zijn overtuigende verhaal over grenzen. Ja, inderdaad, Scheffer houdt een vurig pleidooi voor de versterking van de buitengrenzen van Europa. Maar de binnengrenzen zijn vooral binnengrenzen van Europa en vooral geen buitengrenzen van de natiestaten. Dat strookt naar mijn gevoel niet met het praktische en filosofische belang van grenzen van gemeenschappen. Want er is niet alleen een Europese gemeenschap, maar er zijn zeker zovele nationale gemeenschappen. 

Voor mij is dan ook de boeiende vraag hoe we de Europese gemeenschap naast de nationale gemeenschappen kunnen laten voorbestaan. Hoe we het belang van de eigen grenzen van de natiestaten kunnen doorvertalen naar het Europese project. Daarbij moeten we in ieder geval afscheid nemen van dat lauwe streven naar federalisme. En zullen we Europa als een gezamenlijk beleefde ruimte moeten definiëren. Waar alle unieke natiestaten van elkaar kunnen profiteren, zonder dat hun eigenheid door een EU wordt aangetast. 

Paul, wil je het volgende boek aan deze vraag wijden. 

Deel dit bericht:

Comments

One Comment on "Paul Scheffer verliest zijn scherpte bij Europa"

  1. Ruud Boelens on di, 21st apr 2020 13:29 

    Ha Wim,
    Buitengewoon interessante vraag. Juist in deze tijd blijkt maar weer eens hoe ingewikkeld begrippen als identiteit, volk, land, grens, etc. zijn. De EU levert mooie (?!) voorbeelden op, maar ook in de VS zijn de opvattingen daarover blijkbaar heel verschillend. Goede vraag dus aan Paul.
    Gr
    Ruud

Tell us what you're thinking...
and oh, if you want a pic to show with your comment, go get a gravatar!