Kosten en baten van de ‘intelligente’ lockdown

april 30, 2020 by  
Filed under artikel

Wat waren dat ook al weer: maatschappelijke kosten- en batenanalyses (mkba’s)? Ze lijken in tijden van Corona helemaal vergeten. Luister naar premier Rutte: “Gezondheid gaat nu even boven alles”. Het lijkt alsof er geen afwegingen meer worden gemaakt. Luister ook naar de Tweede Kamer, die liever discussieert over mondkapjes en IC-bedden en om de grote politieke vragen lijkt heen te lopen. Ik vrees dat dat snel gaat wringen. 

In een mkba worden alle kosten en baten, ook de maatschappelijke, van een voorgenomen beleidsmaatregel tegen elkaar afgewogen. Om het simpel te houden worden alle kosten en baten in geld uitgedrukt. Natuurlijk valt niet alles in geld uit te drukken. Maar toch: alleen al die poging om kosten en baten te waarderen, maakt de afweging transparanter. 

Een mkba gaat altijd uit van meerdere scenario’s: wat zou er gebeuren als we die tunnel wel of niet aanleggen. Wat zou er gebeuren als we die (intelligente) lockdown wel of niet zouden toepassen. Hier zouden we dus de kosten en baten van een lockdown moeten vergelijken met de kosten en baten van helemaal niets doen. 

Baten 

Met de lockdown worden baten beoogd in de sfeer van de volksgezondheid. De redenering van Rutte heeft daarbij de charme van een zekere helderheid. Zij verloopt zo: mensen kunnen besmet raken met het COVID-19-virus door contact met andere mensen. Besmette mensen worden ziek en ernstig zieke moeten worden opgenomen in een ziekenhuis. Als het nog slechter met hen gaat moeten ze naar de Intensive Care (IC). Het beleid moet er dus voor zorgen dat er altijd genoeg IC-bedden zijn. Daarom breiden we het aantal IC-bedden uit en dammen we het aantal besmettingen in. Dat laatste doen we door het directe contact tussen mensen te beperken. En dat laatste hebben we een ‘intelligente’ lockdown genoemd. 

In de praktijk is het systeem ingewikkelder dan het lijkt, want wie vandaag aan een knop draait, ziet pas over ongeveer twee weken effecten op de IC. Het virus moet immers tijd krijgen om zit te nestelen en zijn drager ziek te maken. Bovendien is het draaien aan knoppen van de samenleving minder eenvoudig dan wellicht gewenst. Hoeveel mensen zijn mensen immers bereid te doen wat het kabinet van hun verlangt en hoe lang houden ze dat vol?

Toch lijken de baten van lockdown ogenschijnlijk groot: iedereen geneest. Helaas is dit vooral het frame waarmee lockdown wordt aangeprezen. Ten eerste gaat ongeveer eenderde van de patiënten die op de IC worden opgenomen alsnog dood, en zo niet, dan hebben ze nog lange tijd nodig om weer te herstellen. Die IC is geen wonderdokter. Ten tweede overlijden er heel veel mensen ver voordat ze op een IC hadden kunnen liggen of omdat een opname op de IC niet meer zinvol werd geacht. Op dit moment (7 mei 2020) zijn de IC’s geenszins overbelast geraakt (op het hoogtepunt van de toeloop waren er nog honderden IC-bedden leeg), terwijl naar schatting meer dan 10.000 mensen aan COVID-19 zijn overleden (cijfers van RIVM/CBS). 

Als we de ‘gezondheidsbaten’ van lockdown willen vaststellen gaat het dus om de ingewikkelde vraag hoeveel doden er meer zouden zijn gevallen als we niets hadden gedaan. Ik heb geen modellen van het RIVM tot mijn beschikking. Maar ik weet wel dat inmiddels (stand 7 mei) ongeveer 2100 mensen op de IC hebben gelegen. Dat van hen ongeveer 700 zijn overleden, 700 gezond de IC hebben verlaten, maar nog wel in het ziekenhuis liggen en 700 patiënten weer naar huis zijn. Laat ik conservatief schatten dat deze 1400 overlevenden allemaal waren overleden als ze niet op een IC hadden gelegen. Dus als er onvoldoende IC was geweest waren er maximaal 1400 doden extra te betreuren geweest. Dus geen 11.000 doden maar 12.400. Lockdown levert een winst op van ongeveer 11% minder doden. 

Dat is overigens niet zo verbazingwekkend. De mortaliteit van COVID-19 is onder de 65 jaar niet hoger dan de mortaliteit van een seizoensgriep. Het zijn vooral ouderen (gemiddeld boven de 80 jaar) die aan COVID-19 sterven. Nog preciezer: het zijn vooral mensen met onderliggend lijden die aan COVID-19 sterven. Niet voor niets zijn 40% van de doden in verpleeghuizen gevallen. De leeftijd is hier vooral een proxi. Dan is het logisch dat velen sterven voordat überhaupt aan een IC-opname is gedacht, dat bij velen de afweging wordt gemaakt dat een IC-opname nauwelijks zin heeft en dat velen op de IC komen te overlijden. 

Ik geef toe: het zijn allemaal berekeningen achterop een sigarendoosje. Maar ik schrik er wel van. De baten van lockdown zijn dus 11% minder doden, hoe effectief de lockdown ook is geweest. Het is namelijk onmiskenbaar dat het afvlakken van de curve (door alle contact-verboden) ertoe heeft geleid dat de IC’s niet overbelast zijn geraakt. Er zijn geen patiënten bij de deur afgewezen. Volgens het RIVM waren er zonder maatregelen 23.000 IC-bedden nodig geweest (uitspraak Jaap van Dissel, 22 april 2020, briefing Kamer). En die bedden zouden er niet zijn geweest. Het probleem alleen is dat de volledige beschikbaarheid van de IC slechts heeft geleid tot 11% minder doden. 

Kosten

De deskundigen zijn het erover eens dat in scenario nietsdoen in snel tempo veel mensen besmet waren geraakt en er veel mensen zouden zijn overleden. Totdat groepsimmuniteit zou zijn bereikt (volgens diezelfde deskundigen: wanneer 60% van de populatie, in Nederland ongeveer 10 miljoen mensen, besmet zouden zijn geraakt en antistoffen hebben aangemaakt, dooft het virus uit.) Hoeveel mensen in dat geval zouden zijn overleden is onbekend, omdat we nog steeds erg weinig weten van de mortaliteit van COVID-19. 

We weten wel dat door de lockdown de “curve is afgevlakt”. Dat betekent dat de besmetting minder snel om zich heen grijpt, dat de IC’s niet overbelast zijn geraakt en dat het virus veel langer onder ons is. Want die groepsimmuniteit wordt veel langzamer opgebouwd (tenzij een vaccin ons uit de nood helpt, maar dat lijkt een jaar te vergen). We weten ook dat zonder overbelasting van de IC’s circa 11% minder doden vallen. 

Persoonlijk heb ik nog steeds de overtuiging dat op dit moment al veel meer mensen antistoffen hebben dan het RIVM suggereert en dat groepsimmuniteit geen jaar meer vergt. Daar staat tegenover dat veel deskundigen beweren dat het virus nog lange tijd onder ons zal zijn. Als we willen vasthouden aan het beleid om de IC’s niet te overbelasten, zullen we gedurende langere tijd steeds weer het maatschappelijk verkeer in meer of mindere mate moeten stilleggen. Dat zal enorme kosten met zich brengen. 

Tegenover de winst van 11% minder doden staat bijvoorbeeld:

  • een enorm welvaartsverlies, omdat veel bedrijven gedwongen worden om de productie gedeeltelijk of geheel stil te leggen en omdat de wereldhandel enorm afneemt omdat ook in andere landen de economie hard krimpt;
  • door het welvaartsverlies verliest de overheid veel inkomsten, waardoor jarenlang zal moeten worden bezuinigd op essentiële voorzieningen;
  • een enorme klap voor de culturele sector omdat voorstellingen onmogelijk zijn geworden voor langere tijd, omdat musea zijn gesloten en veel boekhandels zullen omvallen;
  • een enorme sociale armoede: contactverlies met ouders, met kinderen, met vrienden, terwijl intermenselijk contact voor mensen zo belangrijk is;
  • de jeugd verliest veel tijd om zich te ontwikkelen, omdat het onderwijs een tijd is stilgevallen, waarbij vooral de kinderen die het onderwijs het meest nodig hebben, het meest onder deze periode zullen lijden;
  • door het welvaartsverlies zal de gezondheid in het algemeen afnemen en zullen er meer mensen sterven; door de focus op COVID-19 krijgen nu al veel mensen minder aandacht in het ziekenhuis die dat wel nodig hebben (om te overleven). 

Weeg af aub

Ik vind altijd dat je kosten en baten van een bepaalde beleidsmaatregel niet domweg van mekaar moet aftrekken. Beleid maken is iets anders dan sommen maken. Maar ik vind wel dat de politiek een zorgvuldige afweging moet maken van kosten en baten, van voor- en nadelen. En dat ze zich daarbij zoveel mogelijk op de feiten moeten baseren. Ik sta niet in voor de feiten die ik hier heb gepresenteerd. Omdat ik te weinig weet en omdat degenen die meer weten, daarover te weinig transparant zijn. Maar mijn grootste zorg is dat de politiek de echte afweging niet durft te maken. In ieder geval wordt het hoog tijd voor die afweging. Ook als we willen dat mensen al die beperkende maatregelen braaf blijven volgen. 

Leden van de Staten-Generaal, wilt u het debat over mondkapjes en bedden voortaan aan het kabinet laten? En wilt u doen waarvoor we u hebben gekozen: het maken van een politieke afweging van de voor- en nadelen van de lockdown? Daarmee toont u het leiderschap waar deze tijd u toe uitnodigt. 

[Ik heb deze analyse op 7 mei op basis van nieuwe data aangepast. Aanvankelijk stierf een veel hoger percentage van de patiënten op de IC. Dat heeft twee oorzaken. De kwaliteit van de behandeling zal inmiddels zijn verbeterd. En de gemiddelde leeftijd op de IC is fors verlaagd. Voor de laatste factor is mij geen verklaring bekend.]

Deel dit bericht:

Comments

One Comment on "Kosten en baten van de ‘intelligente’ lockdown"

  1. Eelco de Groot on vr, 1st mei 2020 07:18 

    Prima verhaal ! Alleen zou het gebrek aan transparantie te maken kunnen hebben met het willen voorkomen van sociale onrust ? Als je bijv Corona voor 2e keer kan krijgen wordt alles wel anders.

Tell us what you're thinking...
and oh, if you want a pic to show with your comment, go get a gravatar!