Corona en waar is het lokaal bestuur

september 21, 2020 by  
Filed under artikel, Geen categorie

Als ik een orkest hoor, hoor ik de fagot. Als ik Rutte en De Jonge hoor over een regionale aanpak van corona, denk ik aan het lokaal bestuur. Dat heb je als je je hele leven fagot hebt gespeeld. En als je lange tijd de ‘gemeenteprofessor’ van Nederland bent geweest.

Voor mij ging die persconferentie van Rutte en De Jonge op vrijdagavond dan meer over gemeenten dan over corona. Meer over centralisatie en decentralisatie dan over besmettingen. Het was ook een heel bijzonder moment. Wat gebeurde er? 

De regering besluit dat corona regionaal moet worden aangepakt, en vervolgens besluit de regering in welke regio’s welke aanpak vereist is. 

Ik leerde studenten vroeger altijd dat juist een decentrale aanpak het mogelijk maakt om goed aan te sluiten bij lokale problemen en bij lokale omstandigheden. Dat lokale beleidsvrijheid dus goed is voor de effectiviteit van het openbaar bestuur. Dat de kracht van de Nederlandse staat is gelegen in die ‘gedecentraliseerde eenheidsstaat’ die Nederland altijd is geweest. Dat was de theorie. 

Maar ik vertelde ook dat er voor burgers in feite maar één overheid bestaat. En dat voor de burger dat onderscheid tussen gemeente en Rijk maar een amorf onderscheid is. Een burger moet belasting betalen en wil vooral dat zijn problemen worden opgelost. Maakt niet uit door wie. Dat was de praktijk. 

En nu kunnen we de praktijk aan de theorie toetsen. Het blijkt dat de corona-besmettingen vooral in Noord- en Zuid-Holland snel in aantal toenemen. Ha, lokale omstandigheden! Volgens de theorie moeten de burgemeesters van Amsterdam, Rotterdam en Den Haag dus aanvullende maatregelen nemen. In werkelijkheid onderhandelen zij met Rutte en De Jonge en moeten de laatsten hen ervan overtuigen dat nadere maatregelen onvermijdelijk zijn. Ik begreep dat de burgemeesters vooral hadden gepleit voor hun eigen horeca en dat Rutte en De Jonge pal stonden voor het tegengaan van COVID-19.

Een blog is te klein en te kort om een nieuwe theorie voor het binnenlands bestuur te formuleren. Het zou ook wat te pretentieus zijn. Toch zou 18 september 2020 achteraf wel eens een heel belangrijk moment geweest kunnen zijn voor de verhoudingen in het binnenlands bestuur, voor de verhoudingen tussen Rijk en gemeenten. Omdat het Rijk hier voor het eerst zo nadrukkelijk besloot welke maatregelen het beste pasten bij de lokale omstandigheden. 

En waarom gebeurde dat? Laat ik drie argumenten geven. 

  • Nederland is te klein. Het kan zo zijn, dat op dit moment het aantal COVID-19-besmettingen vooral in de Amsterdam, Rotterdam en Den Haag snel oploopt. Maar dat kan in dit kleine land zo weer overslaan naar Brabant, naar Gelderland en zelfs naar Groningen. De afstanden zijn zo klein, dat het hele land permanent onderling is verbonden. En besmettingen volgen graag verbindingen. Daarmee gaat het Rutte en De Jonge aan wat er nu in Amsterdam, Rotterdam en Den Haag gebeurt. En als het hun aangaat kunnen ze het maar beter zelf beslissen. 
  • Het lokaal bestuur heeft te weinig gezag. Amsterdam en Rotterdam hebben op eigen gezag even geëxperimenteerd met mondkapjes. Het werd een mislukking. Burgers begrepen niet waarom het daar wel moet en elders niet (NL is te klein), maar het lokaal bestuur had ook volstrekt onvoldoende gezag om een eigen beleid door te zetten. Veel erger: ik lees dat burgemeesters nu in Den Haag eerder het belang van hun eigen horeca bepleiten dan voortrekker zijn in het indammen van de corona-besmettingen ter plaatse. Het lokaal bestuur kiest dus niet meer voor een beleid dat past op de lokale omstandigheden, het lokaal bestuur zet zich in voor lokale belangen tegen een Rijk dat een adequaat antwoord wil formuleren op lokale noden. 
  • Nederland is een eenheidsstaat. Al die wetenschappers die dromen over multi-level-governance. Al die lokale bestuurders die dromen dat ze ‘mede-overheden’ zijn. Het zijn dromen. De Nederlandse burger denkt mondiaal of kijkt naar SBS6. In beide gevallen wil hij dat Rutte en De Jonge optreden als corona weer de kop op steekt. In beide gevallen wil hij dat Rutte het klimaat wel of niet redt, de pensioenen wel of niet regelt, de belastingen voor bedrijven wel of niet verhoogt, Griekenland wel of niet steunt, de migranten van Moria wel of niet binnenlaat.

Nederland is alleen in naam nog een gedecentraliseerde eenheidsstaat. In de praktijk zijn we een eenheidsstaat waarin de gemeenten niet meer het publiek belang binnen hun eigen territoir definiëren, maar waarin gemeenten particuliere belangen (van de horeca) tegenover het publiek belang van ons allen verdedigen. En daarmee is het ‘huis van Thorbecke’ definitief verbouwd. 

Deel dit bericht:

Comments

Tell us what you're thinking...
and oh, if you want a pic to show with your comment, go get a gravatar!