Wim Derksen is een van de bekendere bestuurskundigen van Nederland. Na een carrière als hoogleraar aan de Erasmus Universiteit en lid van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid werd hij directeur van het Ruimtelijk Planbureau. Sinds het RPB in 2008 fuseerde met het Milieu- en Natuurplanbureau tot het Planbureau voor de Leefomgeving is Wim ‘chief scientist’ bij het Ministerie van VROM. Nu dit Ministerie is opgegaan in het Ministerie van Infrastructuur en Milieu is hij direct betrokken bij de grote reorganisatie van de Rijksoverheid van het kabinet Rutte. Het leek me interessant om hem te interviewen over zaken als het einde van VROM, de bestuurlijke agenda van Rutte en – Wim is al dertig jaar lid – de toestand van de PvdA. Via Twitter, ook daar is hij te vinden, maakte ik een afspraak met hem in een café op Het Plein. Daar kreeg het gesprek al snel een verrassende wending.

‘Moet het over bestuur en politiek gaan? Ik heb het eigenlijk veel liever over hardlopen. Binnenkort komt er een boekje van me uit over marathons en ultra-lopen. Een ultra-loop is iedere hardloopwedstrijd die langer is dan een marathon. Ik doe dat nu zo’n tien jaar en hardlopen is een integraal deel van mijn leven geworden. Ik ben net terug van de Ultraloop van Davos. Dat is een wedstrijd over 78,5 km. Je moet tijdens die loop meer dan twee kilometer klimmen en vervolgens twee kilometer dalen. Als je dat haalt, dan voel je je echt helemaal geweldig. Dat kan ik aan niet-lopers niet uitleggen. Eufoor!

Ook Nederland heeft geweldige wedstrijden. De Zestig van Texel bijvoorbeeld. Je rent het hele eiland rond. Voor sommigen is dat niet ver genoeg, die lopen twee rondjes. Zo ver ga ik niet, maar ik had er wel de smoor in dat ik tijdens de Zeeuwse strandmarathon van Burgh-Haamstede naar Zoutelande wind mee had. Zo is het niet bedoeld!

Er zijn natuurlijk al veel boekjes over marathonlopen verschenen. Die zijn over het algemeen heel feitelijk en saai: ‘hoe loop ik een marathon’. Ik probeer het vooral van binnenuit te beschrijven. Er staan natuurlijk ook praktische tips in. Tepels aftapen bijvoorbeeld. Als je dat niet doet dan schuren ze na zo’n kilometer of dertig open en dan wordt lopen een hel. Nagels knippen is ook zoiets. Doe dat drie dagen van te voren, want als je dan misknipt kun je nog herstellen. Met een bloedende teen loop je geen marathon.
Het belangrijkste wat je moet leren is doseren. De eerste helft van een ideale loop is net zo snel als de tweede. Als je er als een gek vandoor gaat, dan verlies je enorm veel tijd aan het eind, maar als je al te langzaam start dan houd je teveel over. Een goede opbouw is van het grootste belang. Ik loop zo’n vijf marathons en ultralopen per jaar en ik train vijf keer per week. Eén avond per week ga ik ‘spinnen’, op een fiets in de sportschool. De meesten doen dat één uur, maar ik plak er altijd een uur aan vast. Na zo’n veertig minuten spinnen kom ik pas helemaal in mijn element. Dan komt bij mij de endorfine los en dat geeft een kick die ik niet meer wil missen.

Ik ga als gevorderde vijftiger nog steeds harder lopen, maar ik denk niet dat ik, als ik eerder begonnen was, een soort Gerard Nijboer was geweest. In Berlijn was ik tweeduizendste van de 45.000 deelnemers. Goed, maar geen topper. De echte toppers zijn het ook maar heel kort. Iemand als Gerard Nijboer is na een paar fantastische marathons verdwenen. Laat mij op mijn niveau nog maar jaren doorrennen.

Mijn boekje is opgehangen aan de ‘Swiss Alpine’. Het is daar ook ontstaan. Ik schreef tijdens de voorbereiding al korte stukjes. Dat was, voor ik het wist, uitgegroeid tot een pagina of zestig. Uitgeverij Prometheus zag er wel brood in als ik daar een boekje van zou maken. Ik heb mijn laptop meegenomen naar Zwitserland en iedere keer aan het eind van de dag heb ik er aan gewerkt.

De combinatie lopen en schrijven is me trouwens niet vreemd. Vooral toen ik nog RPB-directeur was, moest ik voor allerlei bladen columns schrijven. Na een flinke loop rolden die er vrijwel automatisch uit. Ook managementproblemen loste ik altijd tijdens het hardlopen op. Wat bij dit boekje wel anders is, is dat ik over iedere zin moest nadenken. Kan het niet mooier en beter? Daar heb ik bij het schrijven van wetenschappelijke boeken en artikelen en columns nooit last van gehad. Ik heb dus vooral veel energie gestoken in het bijpunten en herschrijven.

Ik mis het wetenschappelijk bedrijf overigens niet. Ik heb een 0-uren contract bij de Erasmus Universiteit, maar ik ben niet van plan om nog bestuurskundige artikelen op de vierkante centimeter in internationale tijdschriften te publiceren. Ook het RPB mis ik niet. Ik heb dat altijd met veel plezier gedaan, maar het bleef altijd een club met een wat onduidelijke missie. Het CPB had ‘profit’, het SCP had ‘people’ en het MNP had ‘planet’, maar wat hadden wij? ‘Ruimte’ is altijd een lastig onderwerp geweest binnen de sociale wetenschappen. De ruimtelijke ordening mist een duidelijk paradigma. Er zijn weliswaar allerlei prachtige verhalen in de omloop over ‘glokalisering’ en zo, maar de praktische waarde daarvan is vrij gering. Ik ben altijd meer een empiricus dan een theoreticus geweest, dus ik kon er nooit zoveel mee. Prachtig gezweef, vond ik het.

Adri Duivesteijn, één van de geestelijke vaders van het RPB, had nog fantasieën over een bureau dat echte ruimtelijke plannen zou maken a la de Tweede Nota Ruimtelijke Ordening. Dat is echter niet meer van deze tijd. Ik heb Maarten Hajer, de directeur van het Planbureau voor de Leefomgeving, daarom geadviseerd om vooral op duurzaamheid te focussen.
Achteraf gezien is de vorming van het RPB misschien zelfs een strategische fout geweest. Het was vooral een braindrain van de voormalige Rijks Planologische Dienst.

De teloorgang van de ruimtelijke ordening en VROM in het algemeen illustreert ook duidelijk de impasse waarin de PvdA verkeert. Jacqueline Cramer heeft als PvdA-minister bedroevend weinig tot stand gebracht. Bovendien krijgen we nu te maken met een heel ander paradigma. Neem ‘de natuur’. Laatst was ik op een bijeenkomst waar een VVD-raadslid natuur definieerde als een plek waar hij zijn hond kan uitlaten. De planologen zullen er aan moeten wennen dat hun gebied heel anders zal worden gedefinieerd. Ik ben niet van dit kabinet, maar het is wel waar dat we op het gebied van de ruimtelijke ordening een nieuw verhaal nodig hebben, gebaseerd op overtuigende argumenten. Kijk naar het Groene Hart! Er is in de afgelopen jaren al 20% van verdwenen. Je kunt al bijna tussen de bebouwing door van Den Haag naar Utrecht rijden. Het is langzamerhand een fictie geworden, waarin alleen ‘planologen’ nog geloven. Kijk nu eens wat er echt gebeurt en baseer daar je politiek op!

Ik zie de toekomst wat dat betreft somber in. Rutte regeert zonder enige diepere gedachte over de te volgen koers, zonder een ‘filosofie’, maar als politiek leider is hij een verademing na Balkenende. En ‘links’ schiet steeds in een kramp. Kijk naar die bezuinigingen op cultuur. Dat schiet momenteel volledig door met de meest verschrikkelijke voorstellen, maar ik vind dat de cultuurwereld ook niet uitblinkt in tegenargumenten. Bovendien had in het verleden wel wat kritischer gekeken kunnen worden naar de cultuursubsidies. Echte innovatieve kunstenaars als Frans Brüggen en dergelijke moeten gesubsidieerd worden, maar krijgen weinig. En waarom krijgt mijn eigen amateur-orkest – het Zuid-Hollands Symfonie Orkest, waarin ik fagot speel – subsidie? Dat is een hobby van beter gesitueerden. Ik betaal daar minder contributie voor dan voor mijn hardloopvereniging.

Veel mensen vergelijken de huidige tijd met de jaren dertig, maar ik vind het meer lijken op de jaren zestig, maar dan in spiegelbeeld. ‘Nieuw Links’ had destijds net zo min vruchtbare ideeën als ‘Nieuw Rechts’ nu. De oude garde had toen net zo min als nu een verhaal klaar. Men was verbijsterd en verwachtte dat het vanzelf wel over zou gaan. Job Cohen is een beetje de Willem Drees jr. van deze eeuw. Hij moet een nieuw verhaal weten te vinden om het enthousiasme voor de sociaaldemocratie nieuw leven in te blazen.

Ik ben al dertig jaar lid van de PvdA en dat zal ik blijven. Desnoods ben ik degene die het licht uitdoet. Maar ik laat me niet door de partij voorschrijven hoe ik moet denken. Ik heb ook nooit een functie gehad of geambieerd, behalve dat ik een periode in het congrespresidium heb gezeten en een aantal keren heb meegeschreven aan het programma. ‘PvdA-prominent’ is een benaming die ik in de pers heb gekregen. Dat is veel eer voor een tamelijk gewoon lid. Echte oplossingen die ik zie zijn tamelijk klassiek. Breek nou eens met dat ‘zieligheidsdenken’. Werk voor iedereen, dat is het belangrijkste. En probeer die verschrikkelijke schaalvergroting in de zorg en het onderwijs en privatisering van zaken als het openbaar vervoer terug te draaien.

Willem Drees werd wel de ‘wethouder van Nederland’ genoemd. Job Cohen mag van mij de ‘burgemeester van Nederland’ worden. Nederlandse burgemeesters geven echter per definitie niet de richting aan. Dat is iets dat Cohen wel zal moeten leren. Misschien moet Job ook maar eens een flink stuk hardlopen om de goede ideeën los te zweten. Flink ‘spinnen’ op de fiets in de sportschool zou een begin kunnen zijn. Aan een goede sportinstructeur heb je meer dan aan een ‘spindoctor’. De sociaaldemocratie kan wel wat endorfine gebruiken.

Zachtzinnig was niet het juiste woord. Melanie Schultz had niks ‘tegen België’. En dat terwijl België al jaren een moreel ijkpunt was. Wie vóór de ruimtelijke ordening was, was tegen België. Tegen een land waar de ruimte schijnbaar nimmer werd geordend en waar lintbebouwing het landschap verwoestte. Hier werd afscheid genomen van een tijdperk, van een ideologie die lange tijd zelfs als exportproduct werd gezien. Dit laatste overigens vooral in Nederland.

Inderdaad, ‘het roer moest om’, volgens de minister. Het einde van de nationale ruimtelijke ordening was daar. Verzachtend nam de minister ten onrechte het woord ‘decentralisatie’ in de mond. Want van echte decentralisatie is geen sprake. Er worden geen taken overgeheveld, er worden geen subsidiestromen overgeheveld. Integendeel: de onderhavige subsidiestromen naar lagere overheden drogen zelfs op. Nee, dit is geen overdracht, hier trekt een minister gewoon haar handen af van een geheel beleidsterrein, afgezien van een selectieve verantwoordelijkheid voor een paar nationale stokpaarden, die bovendien maar mondjesmaat worden bediend.

Is er reden voor grote zorg? Of moet de minister mogelijk zelfs worden geprezen voor haar daadkracht? In de wereld van de ruimtelijke ordening valt daarover niet snel een eenduidig antwoord te verwachten. Het is een bevlogen, normatieve wereld, waarin al die normen niet altijd samengaan met een scherpe blik op de empirische werkelijkheid. Voorbeeld: het Groene Hart is een icoon, het Groene Hart wordt beschermd, en toch is het Groene Hart in de laatste 50 jaar door stadsuitbreiding 20% kleiner geworden, en ligt de woningbouw in de resterende 80% altijd al jaren op het landelijke gemiddelde. Nog een voorbeeld: lintbebouwing is in Nederlandse ruimtelijke ordening verboden en zou dus niet voorkomen, toch zijn inmiddels veel snelwegen omzoomd door smakeloze bedrijventerreinen. De burgers hadden dat eerder door dan de planologen. Ja, in de wereld van de ruimtelijke ordening is veel gedroomd. Over het beleid en over de effecten. Dat alleen al plaatst het beleid van Schultz in een ander perspectief.

Maar de hamvraag hier is: wanneer is ruimtelijke ordening goed? Als Nederland er netjes, geordend uitziet? Of wanneer de verschillende claims op de ruimte zorgvuldig worden afgewogen? En hoe moet die afweging dan plaatsvinden? Is het goed als iedereen kan wonen, bij voorkeur op de plek van zijn voorkeur? Of als de welvaart van Nederland optimaal wordt bediend? Of als de biodiversiteit niet verder afneemt? In het eerste geval staat ruimtelijke ordening in het teken van het beeld, in het tweede geval in het teken van (de afweging van) belangen. Het interessante is dat veel mensen bij ruimtelijke ordening vooral denken aan het eerste, terwijl het instrumentarium vooral gericht is op het tweede. Die discussie over ‘Mooi Nederland’, is ook vooral iets van het laatste decennium.

Hoe anders was het in de tijd van de Tweede Nota. Nederland werd opnieuw ingericht, zoals we eerst de Zuiderzeepolders hadden ingericht. En zoals de Deltawerken de Zeeuwse samenleving opende voor de wijde wereld. Functies moesten worden gescheiden, steden moesten worden opengebroken, mensen met gezinnen kregen een huis en een tuin, bij voorkeur in een groeikern. Ruimtelijke ordening was hier veel meer dan het afwegen van ruimteclaims, het was maatschappelijke ordening. Zo is, al ver voordat ‘Mooi Nederland’ in beeld kwam, het ‘afwegen van ruimteclaims’ gaandeweg minder verheven geworden, normaler, soms niet meer dan een platte strijd tussen de belangen van het ene departement tegen die van het andere. Met het WRR-rapport van 1998 werd ‘ruimtelijke ordening’ niet voor niets ‘ruimtelijke ontwikkeling’ en later ‘gebiedsontwikkeling’.

Op zijn best worden de verschillende ruimteclaims tegenwoordig met elkaar verzoend; op zijn slechts geldt het recht van de sterkste en dat is meestal de economie. Van die hoogdravendheid van de oude ruimtelijke ordening is nog maar weinig over. Almere is wellicht de laatste stuiptrekking. En er is weinig reden om rouwig te zijn. Ik weet ook niet wie echt gelukkig is geworden van het scheiden van functies, een gedachte die inmiddels al weer lang door beleidsmakers wordt bestreden. En wie ziet hoe de steden zich momenteel ontwikkelen, beseft dat er met de ontwikkeling va de groeikernen in de vorige eeuw grote fouten zijn gemaakt. De leegloop van de jaren ’60 tot ’80 heeft de steden op een onnodige achterstand gezet. Veel te lang zijn de steden blijven ‘bouwen voor de buurt’, wat in de praktijk vooral neerkwam op deprimerende sociale woningbouw, waardoor de hogere inkomens wel moésten vertrekken. Duco Stadig verdient in dat verband een groot standbeeld. Hij heeft niet alleen Amsterdam, maar ook de andere steden met zijn Oostelijk Havengebied een prachtig nieuw perspectief geboden. Intussen doet de huidige toestand van de groeikernen beseffen dat het beleid van gebundelde deconcentratie wel effectief is geweest, maar geen succes is geworden.

En laten we eerlijk zijn: die loodzware ruimtelijke ordening, die neigt naar maatschappelijke ordening, past niet meer bij deze tijd. Mensen moeten zelf kunnen beslissen waar ze willen wonen. Dat moet de overheid niet voor hen willen beslissen. Hetzelfde geldt voor bedrijven, die zich toch al nooit erg aan de ordening van de overheid hebben gehouden. Ze streken neer waar hen het het beste uitkwam, afgezien van de dappere maar tot mislukken gedoemde politiek van de overheid om bedrijven naar achterstandsregio’s te verleiden. Hier resteert voor de overheid één belangrijke taak: verplicht bedrijven om hun rommel op te ruimen als ze zich weer elders gaan vestigen.
Ho! Maar! We verplichten mensen en bedrijven toch ook tot plekken om andere plekken van woningbouw en bedrijventerreinen te vrijwaren? Ja, ik weet het, mensen wonen niet in Almere omdat dat een leuke plek is, maar omdat ze zonder Almere en Lelystad hun tenten misschien eerder hadden opgeslagen in het Groene Hart. Ik heb deze via-de-band-politiek nooit erg begrepen. Als je de natuur of cultuurlandschappen echt wil beschermen, moet je het lef hebben om gebieden gewoon taboe te verklaren. Op dat punt kan Nederland nog steeds veel van het buitenland leren.

Deze ontwikkelingen zijn niet zonder gevolgen. Als het ruimtelijk beleid niet meer in het teken staat van grote maatschappijvisies en zich letterlijk verkleint tot gebiedsontwikkeling, dan is het logisch om het ruimtelijk beleid over te laten aan de mensen wie het aangaat: de regionale en lokale overheden. Dit geldt zelfs voor de ecologische hoofdstructuur, die wellicht grootschalig lijkt, maar toch vooral een kleinschalige zoektocht is naar stukjes groen, afgezien van de geur van oude maakbaarheid die het EHS-beleid omgeeft. Overigens, minder kunstmest en minder vlees zijn beter voor de biodiversiteit dan het voltooien van de ecologische hoofdstructuur. Zoals altijd zijn er uitzonderingen, zoals de bescherming van natuurgebieden van internationale betekenis, als de Wadden of van een cultuurlandschap met grote historische betekenis als de Beemster. Daarvoor hoort het Rijk zich verantwoordelijk te voelen. Ja, en voor de infrastructuur! Maar die heeft zich tot op de dag van vandaag altijd weten te ontworstelen aan het ruimtelijk beleid.

De ontwikkeling van maatschappelijke ordening, ruimtelijke ordening, ruimtelijke accommodering naar gebiedsontwikkeling heeft geleidelijk de legitimatie voor een nationaal ruimtelijk beleid ondermijnd. Die legitimatie heeft voor een ruimtelijk beleid dat zich bij uitstek richt op het beeld, op het plaatje eigenlijk nooit bestaan. Terwijl voor de kunst al jaren het adagium van Thorbecke wordt beleden dat de overheid geen oordeel behoort te hebben over mooi of lelijk, was daar plotseling in het vorige kabinet dat streven naar een ‘Mooi Nederland’. Nee, de overheid hoort geen oordeel te hebben over het spel van het Koninklijk Concertgebouw. Nee, ik heb geen behoefte aan het schoonheidsideaal van mevrouw Cramer. Wat dat betreft kwam het goed uit dat Cramer er nooit in is geslaagd om te duiden wat ‘Mooi Nederland’ voor haar betekende.

Hooguit is de overheid verantwoordelijk voor een zorgvuldige ruimtelijke ontwikkeling, met respect voor de historie van de plek en voor de identiteit van het gebied. Daarbij moeten we ons bedenken dat die taak lang niet altijd in goede handen is bij de overheid, burgers lijken er meer gevoel voor te hebben. In ieder geval is er geen reden om de nationale overheid op te zadelen met de taak van een ‘zorgvuldige’, ‘respectvolle’ stedebouw of landschapsarchitectuur. Dat kunnen de gemeenten veel beter af. Juist bij hen lijkt die mate van behoudzucht aanwezig die hier nuttig kan zijn. En als gemeenten aan de eis van zorgvuldigheid voorbij gaan, is het naïef om te denken dat de nationale overheid hen kan dwingen om op hun schreden terug te keren. Zoveel heeft het Rijk niet over de gemeenten te zeggen, in de praktijk. Melanie Schultz heeft er dus wijs aan gedaan om het hardop te zeggen: ruimtelijke ordening is vooral een zaak van lokale en regionale overheden. Het einde van de nationale ruimtelijke ordening is een logische afsluiting van de 20e eeuw.

Ho! Maar! Brengt die 21e eeuw dan geen nieuwe problemen die zo’n stap voorbarig maken? Eerlijk gezegd: ik zie ze nog niet. Klimaatverandering vraagt inderdaad ruimtelijke aanpassingen. Denk aan de zeespiegelstijging. Daarvoor heb je inderdaad een nationale overheid nodig die voor hoge dijken zorgt, maar geen nationaal ruimtelijk beleid en lagere overheden die voor ruimtelijke aanpassingen zorgen. Denk aan de behoefte aan duurzame energie. Hier zijn het juist de gemeenten geweest die de afgelopen jaren het goede voorbeeld hebben gegeven. Bij het rijk was het vooral oorverdovend stil. Bevolkingskrimp dan? Voorzover daarvan de eerste 30 jaar sprake is. De Randstad zal immers nog met 1,5 miljoen mensen groeien. Ook hier: de omslag van kwantiteit naar kwaliteit moet vooral op lokaal niveau worden gemaakt. Of het belang van de stad? Ja, inderdaad dat is groot, zeker in de huidige economie. Maar het zijn de steden zelf die hun stad aantrekkelijk moeten maken, leefbaar, veilig. Dan komen die hoogopgeleide kenniswerkers vanzelf.

Ik geef het toe, ik ben zelf ook verrast door mijn conclusies. Er is een grote behoefte aan ruimtelijk beleid, aan het accommoderen van de verschillende ruimteclaims in hun onderlinge samenhang. Bij voorkeur zodanig dat er meerwaarde ontstaat. Er is grote behoefte aan een overheid die oog heeft voor de zorgvuldigheid waarmee ruimtelijke ontwikkelingen zich voltrekken. Die oog heeft voor de culturele betekenis van een plek (culturele planologie). Die ervoor zorgt dat historie zich laat aflezen aan de stad en het landschap. Maar dat zijn allemaal taken die bij uitstek de lokale en regionale overheid toebehoren. Voor het gemak mag hier voor regionale ook provinciale overheid worden gelezen.

Ik wil ook wel toegeven dat mijn bijna aangeboren voorkeur voor lagere overheden in het bovenstaande een rol speelt. Overigens is dat geen ernstige geboorteafwijking. Juist in een tijd waarin de samenleving uiterst complex is geworden en de betekenis van burgers, bedrijven en andere maatschappelijke partijen groot is, moet beleid altijd in samenspraak met anderen worden ontwikkeld, wil het werkelijk effectief zijn. Daartoe zijn de mogelijkheden op het lokale en regionale niveau bijna per definitie groter dan op het nationale.
Moet het Rijk dan niet helpen? Ik weet dat vele rijksambtenaren gemeenten helpen bij gebiedsontwikkeling en wat dies meer zij. Ze zullen daarbij vaak goed werk doen. Maar als er geen nationaal belang in het geding is: waarom betalen we dan rijksambtenaren om het gebrek aan mankracht bij gemeenten te compenseren? Dat moet handiger kunnen. Daarnaast: laten we de macht van het Rijk niet overschatten. Als gemeenten niet willen, dan laten ze zich maar zeer zelden dwingen.

Maar overtuigen kan wel. Met kennis en met visies. Kennis over nieuwe ontwikkelingen, kennis over andere oplossingen. Ontwerpvisies over hoe het ook kan. Of visies over de uniciteit van het Nederlandse waterlandschap en over het bijzondere karakter van onze steden. Geen visies die door gemeenten moeten worden uitgevoerd, maar visies die lagere overheden inspireren bij een ruimtelijk beleid dat toekomstgericht is en toch nadrukkelijk past bij de wordingsgeschiedenis van Nederland. Dat hoort de nationale overheid in alle gevallen te doen. Ja, tegen die achtergrond was uitspraak over België toch nog fout.
Wim Derksen

Het nieuwe boek ‘Kennis en beleid verbinden – praktijkboek voor beleidsmakers’ van Wim Derksen  gaat over die praktijk van kennis en beleid. Het is niet alleen een praktijkboek, maar ook een leerboek. Om beleidsmakers te leren hoe ze kennis en beleid beter met elkaar kunnen verbinden, hoe ze kennisvragen kunnen formuleren, hoe ze onderzoek moeten begeleiden, hoe ze kennis in nieuw beleid kunnen vertalen en hoe ze letterlijk meer in contact kunnen treden met onderzoekers. De verbinding moet worden gezocht, op voorwaarde dat de verantwoordelijkheden van beleidsmakers èn van onderzoekers helder worden onderscheiden.

ISBN 9789059317499
VERSCHENEN 25-10-2011
DRUK 1e druk
UITVOERING Zachte kaft
TAAL Nederlands
UITGEVER Boom Lemma uitgevers

Het boek is te bestellen op http://www.boomlemma.nl/bestuurskunde/catalogus/kennis-en-beleid-en-verbinden-1.

• Wim Derksen bij Wekker Wakker

Een minderheidskabinet biedt de kans om politieke tegenstellingen te overbruggen. Bij het kabinet-Rutte lijken de politieke tegenstellingen eerder te worden uitvergroot. Ook door de oppositie. Dat is niet goed voor het beleid. En niet goed voor het land. De oppositie zou beter een andere opstelling kunnen kiezen.

Hoe verzoenend Mark Rutte ook wil overkomen, de voorstellen van zijn kabinet zijn dat niet. Hier staat een kabinet dat er alles aan doet om zich bij het rechtse deel van het electoraat populair te maken. Niet alleen door de grondigheid waarmee beleidswijzigingen worden ingezet, maar ook door de sterk ideologische verdediging in Kamer en in media.

Helaas reageert de oppositie, met name PvdA en SP, sterk antagonistisch. De termen ‘kaalslag’, ‘afbraak van de verzorgingsstaat’ en ‘asociaal’ zijn niet van de lucht. Daarmee missen de oppositiepartijen de kans om tot zinvolle vernieuwing van het beleid te komen. Bovendien spelen ze Rutte op deze manier in de kaart.

Rutte definieert zichzelf als ‘vernieuwer’. Door in zijn ‘frame’ (zijn definitie van de situatie) de rol van ‘antagonist’ te kiezen, wordt de oppositie geassocieerd met ‘behoud’. Terwijl er aan de samenleving nog heel wat valt te vertimmeren.

Nee, de oppositie zou Rutte juist moeten wegzetten als een ideologische gelovige, vervolgens zelf de gebreken van het vigerende beleid moeten benoemen, om ten slotte heldere alternatieven te formuleren.

Ik geef een paar voorbeelden. Het kabinet wil de Wajong fors aanpakken. Het ‘succes’ van de Wajong is onmiskenbaar. In korte tijd hebben 200.000 jongeren een plek gevonden in een regeling die eerder passief maakt dan activeert. Met het gevaar dat zij definitief buiten de arbeidsmarkt terechtkomen. Oké, laat Rutte ‘hardvochtig’ zijn, maar de oppositie wil deze situatie toch niet laten voortbestaan?

Het kabinet wil de sociale werkplaatsen aanpakken. De oppositie verdedigt ze met hand en tand. Maar is zo’n beschutte plek voor alle WSW’ers (Wet sociale werkvoorziening) werkelijk zo ideaal? Voelen velen zich met een echte baan niet veel gelukkiger? En kan iemand mij uitleggen waarom het aantal WSW’ers al jaren fors stijgt, terwijl de bevolking amper groeit? Oké, laat Rutte ‘asociaal’ zijn, maar waarom stelt de oppositie niet de fundamentele vraag waarom veel WSW’ers 130 procent van het minimuminkomen verdienen, terwijl werklozen die ook onvoldoende ‘verdiencapaciteit’ hebben, met minder dan het minimuminkomen moeten rondkomen?

Het kabinet wil het openbaar vervoer in de grote steden aanbesteden. Ook hier weer die sterk ideologische toon van de ploeg van Rutte. Alles lijkt beter dan de overheid. Maar waarom hoor ik de oppositie niet over de vraag hoe we het openbaar vervoer rondom de grote steden echt op het niveau kunnen brengen dat bij grote steden hoort?

Het kabinet valt de kunsten aan, het schept er zelfs schijnbaar plezier in om deze zogenaamde ‘linkse hobby’ aan te pakken (hoe conservatief en elitair het gemiddelde concertpubliek ook is). Maar hoe leg ik mijn hulp uit dat mijn amateurorkest (gemiddeld inkomen ruim boven modaal) per jaar 4.000 euro subsidie krijgt van de lokale overheid? Omdat wij onze hobby zelf niet kunnen betalen?

Het kabinet valt het pgb aan, alweer met al die zware ideologische rimram die het kabinet eigen lijkt te zijn. Maar waarom zou ik ontkennen dat deze regeling geheel uit de hand is gelopen en dat er erg veel geld wordt rondgepompt naar buren en familie die helemaal niet op mijn kosten hun buren en familie behoren te helpen?

Het kabinet heeft duurzame energie in de ban gedaan, heeft een omvangrijke subsidieregeling voor duurzame energie afgeschaft en gaat een extra kerncentrale bouwen. Ja, ‘rechts’ likt heden ten dage heel wat vingers. Maar waar zijn de plannen van de oppositie? Waarop gaan we inzetten, op wind, op zon, op biomassa? In welk tempo en in welke verhouding? En was die subsidieregeling van het vorige kabinet werkelijk zo effectief?

Nee, nee, ik sta een heel ander beleid voor dan dit kabinet. Maar wie Rutte echt wil ontmaskeren zal met een eigen verhaal moeten komen. Er is meer werk aan de winkel dan het geven van een voorspelbaar ideologisch antwoord op een te ideologisch kabinet.

Oké, laat Rutte ‘hardvochtig’ zijn, maar wie wil deze situatie laten voortbestaan?

Info: Wim Derksen is hoogleraar bestuurskunde aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en lid van PvdA en GroenLinks.

Op dit artikel rust auteursrecht van NRC Handelsblad BV, respectievelijk van de oorspronkelijke auteur.

Wim Derksen is zo’n loopgek. Hij traint vijfmaal per week en loopt duizenden kilometers per jaar. Hij moet wel, zijn lichaam kan niet meer zonder.

Maar marathons moet je léren lopen. Je moet eenmaal met bebloede en schroeiende tepels over de finish zijn gekomen. Je moet een keer blaren hebben gekregen omdat je die mooie nieuwe sokken hebt aangetrokken. Alleen als je leert van je fouten kan je meer genieten, sneller worden en langere afstanden lopen.

In Loopgek beschrijft Wim Derksen hoe hij heeft geleerd om marathons te lopen. Hij vertelt niet alleen over de techniek van het lopen, maar is ook openhartig over hoe verslavend en allesoverheersend zijn loopgekte is voor hemzelf en zijn gezin.