De Belastingdienst moet niet zeuren

mei 27, 2020 by  
Filed under artikel, Geen categorie, Voorpagina

Grote onrust bij de Belastingdienst. Er worden “zo maar” directeuren uit hun functie ontheven. Veel medewerkers voelen zich niet meer veilig en zijn bang voor hun baan. De vakbeweging roert zich. En de kranten zijn iets op het spoor! Het duurt niet lang meer of de twee verantwoordelijke staatssecretarissen worden ter verantwoording geroepen. Vanuit de naïeve gedachte: er is onrust, en dus hebben de staatssecretarissen iets fout gedaan.

Hoe bizar kan je het hebben. De Belastingdienst vertoont veel gebreken. Er is daarvoor een staatssecretaris naar huis gestuurd. Er zijn twee nieuwe benoemd. Om orde op zaken te stellen. En als ze orde op zaken beginnen te stellen, worden ze alweer ter verantwoording geroepen. 

Misschien kan een lesje staatsrecht geen kwaad. De staatssecretaris heeft zich in de Kamer te verantwoorden voor de Belastingdienst. Alleen hij, en niet zijn ambtenaren. Bovendien wordt in de Kamer niet over het functioneren van individuele ambtenaren gesproken. Nee, als iemand daar een verwijt treft, is het de staatssecretaris. Dat is de ene kant van de medaille.

De staatssecretaris kan alleen maar verantwoordelijk worden gehouden, als hij de bevoegdheid heeft om in te grijpen in het ambtelijk apparaat. Zeker als er iets mis is. Dat is de andere kant van de medaille.

In de huidige casus had de Kamer niet meer het vertrouwen dat staatssecretaris Snel de Belastingdienst weer op de rails zou krijgen. Daarom trad hij af en werd hij vervangen door Van Huffelen en Vijlbrief. Tot het tegendeel blijkt, genieten zij het vertrouwen van de Kamer om de problemen bij de Belastingdienst aan te pakken. Hoe logisch is het dan dat zij enkele verantwoordelijke directeuren vervangen (nadat de baas van de Belastingdienst al door Hoekstra van zijn functie was ontheven). En ja, dat is niet leuk voor de betrokkenen. Maar dan hadden ze maar beter werk moeten leveren. 

Het heeft dus geen pas om te gaan zeuren wanneer een staatssecretaris ingrijpt in een slecht-functionerende dienst. We gaan pas zeuren als blijkt dat de staatssecretaris ook na gerede tijd de zaak daar niet op orde krijgt. 

Deel dit bericht:

Leven in tijden van #corona (4)

mei 25, 2020 by  
Filed under artikel, fagot, Geen categorie, Voorpagina

Het conservatorium is gesloten. Al weken. Door corona. Ik mis mijn wekelijkse retourtje Groningen. Ik mis het om even opgenomen te worden in de wereld van gedreven studenten die alleen maar met muziek bezig zijn. Wat een feest is dat. Ik mis ook de semester-toets en de voorspeel-middagen. Dat zijn overigens niet alleen maar momenten om naar uit te kijken. Je kunstje vertonen voor een commissie. Met of zonder podiumangst. Maar die momenten zijn wel enorm stimulerend. Je wilt niet afgaan. 

Het enige wat overblijft is ‘les op afstand’. Het conservatorium is zeer betrokken bij zijn studenten. En er wordt dan ook van alles aan gedaan om contact te houden. Ik stuur mijn leraar regelmatig een opname. Deze week elke dag. En daardoor heb ik in de laatste weken misschien al meer geleerd dan in het afgelopen half jaar. En dat zegt veel, omdat ik een ongelofelijk goede leraar heb. Ik zal uitleggen waarom. 

Het is eigenlijk heel simpel: het is heel erg om jezelf te horen. Daarom stimuleren veel leraren aan conservatoria hun studenten om zichzelf op te nemen. Want als je jezelf terughoort, hoor je veel meer dan je ooit gehoord hebt. Veel meer dan wanneer je zelf speelt. Dat is ook wel logisch. Want als je speelt worstel je met de techniek, met de zuiverheid, met de dynamiek, met het muzikale verhaal en noem maar op. Daar heb je het al zo druk mee, dat je te weinig tijd overhoudt om echt te horen wat je doet. 

Ik kan je zeggen, dat is heel anders als je jezelf hebt opgenomen. Als je de opname nog eens terugluistert hoor je geen muzikaal verhaal, hoor je geen verschil in dynamiek, hoor je een onritmische fagottist en hoor je vele kleine onregelmatigheden. Ik wist niet dat mijn middel-gis zo kraakt! Ik wist niet dat ik zoveel lucht nodig heb om die fagot aan de praat te krijgen. Ik wist niet dat ik soms zo vals speel. 

Het opsturen van een opname is daarom een briljante gedachte: je ontkomt er niet aan om al die onvolkomenheden te horen. En daar wordt je echt beter van. De legendarische klarinettist Georg Pieterson, jarenlang soloklarinettist in het Concertgebouw, vertelde ooit dat hij zo goed was geworden door eindeloos naar zichzelf te luisteren. Overigens was hij te bescheiden om te zeggen dat hij “zo goed” was. 

Maar waarom word je zoveel beter als je hoort welke fouten je maakt. Het eerste antwoord is simpel: door je fouten te horen weet waaraan je voortaan moet werken. Maar het betekent ook dat je veel harder gaat studeren, om de simpele reden dat je hoge eisen gaat stellen aan de opname voordat je hem durft op te sturen. Op zijn minst wil je je etude foutloos spelen, zeg maar: alle goede noten achter elkaar. Ga er maar aan staan. Je zet je opname-apparaat aan, gaat achter je lessenaar staan en maakt al in de derde noot een storende fout. Er is maar één oplossing: opnieuw beginnen. Als dat drie keer is misgegaan, is er maar één oplossing: eerst dat ene loopje beter studeren voordat het gedoe met die opnames opnieuw kan beginnen. 

Mijn lerares had de laatste week een ogenschijnlijk simpele opdracht: stuur mij elke dag een toonladder in mineur, je mag zelf weten welke en je mag zelf kiezen voor oorspronkelijk, melodisch of harmonisch etc. Twee octaven, 17 noten heen en 16 noten weer terug. Eerst maar even goed inblazen, dan nog even een toonladder-etude van Milde. En dan die oh zo simpele opdracht: een mineur-toonladder over 2 octaven. Legato. Alle noten mooi gebonden, alle noten zuiver, alle noten dezelfde egale klank. En dan ook nog mooi spelen. En ritmisch. Hoeveel opnames zou ik hebben weggegooid voordat ik er eindelijk één durfde op te sturen?

Ik studeer nu dus veel harder dan ik doe als ik gewoon les heb op het conservatorium. Ook dan studeer ik elke dag. Maar ik dwing mezelf blijkbaar niet om de hele etude foutloos te spelen. Of om de toonladder echt egaal te spelen. Vanuit de gedachte, dat ik me er op de les wel uit redt. Of dat ik op de les wel even mag stoppen om opnieuw te beginnen. Of dat ik op de les wel even mag vloeken als het niet goed gaat. Of vooral veel over de foute passages heen mag praten. Nu besef ik dat ik in al die gevallen nooit voldoende heb gestudeerd. [Jammer dat die conclusie zo slijmerig is.]

Deel dit bericht:

Kosten en baten van een intelligente lockdown #corona

mei 20, 2020 by  
Filed under artikel, Geen categorie, Voorpagina

Ze lijkt in tijden van Corona even helemaal vergeten: de techniek van de mkba’s. Premier Rutte blijft het zeggen: “Gezondheid gaat nu even boven alles”. Het is heel herkenbaar, maar zouden we kosten en baten van het corona-beleid toch niet veel beter in kaart moeten brengen?

Ik moet eerlijk zeggen: ik ben nooit een groot fan geweest van mkba’s. Maar bij corona triggert die gedachte me wel. Niet om alles te monetariseren. Omdat het mij ontbeert aan gegevens én omdat veel zaken zich niet laten monetariseren. En het zij nogmaals gezegd: het streven naar monetariseren mag nooit de democratische vrijheid van burgers in de weg staan om anders te beslissen.

Het goede van een mkba is dat zij tot een stellingname dwingt. Of op zijn minst om een redenering vraagt waarom tot iets anders wordt besloten. Je zou eigenlijk wensen dat de politiek tot zo’n stellingname wordt gedwongen. Een lockdown is niet alleen een zaak van virologen en epidemiologen. Het is de regering die over een lockdown beslist. En in de politiek behoort de vraag te worden gesteld of de voordelen van een lockdown tegen de nadelen opwegen. 

Ik heb hier al eerder een aanzet gegeven tot een mkba voor het coronabeleid. Ik hoop dat ik nu weer een paar stappen verder ben. 

Intelligente lockdown

Van de lockdown worden (grote) baten verwacht voor de volksgezondheid. De redenering van Rutte heeft daarbij de charme van de eenvoud. Zij verloopt zo: mensen kunnen besmet raken met het COVID-19-virus door contact met andere mensen. Besmette mensen worden ziek en ernstig zieke mensen moeten worden opgenomen in een ziekenhuis. Als het nog slechter met hen gaat moeten ze naar de Intensive Care (IC). Het beleid moet er dus voor zorgen dat er altijd genoeg IC-bedden zijn. Daarom breiden we het aantal IC-bedden uit en dammen we het aantal besmettingen in. Dat laatste doen we door het directe contact tussen mensen te beperken, met een ‘intelligente’ lockdown. En iets wat ‘intelligent’ is, moet wel goed zijn. 

De praktijk is helaas iets weerbarstiger, want wie vandaag aan een knop draait, ziet pas over twee tot drie weken effect op de IC. Het virus moet immers tijd krijgen om zich te nestelen en zijn drager ziek te maken. Bovendien is het draaien aan knoppen van de samenleving ook minder eenvoudig dan het misschien lijkt. Hoeveel mensen zijn immers bereid te doen wat het kabinet van hun verlangt en vooral: hoe lang houden ze dat vol?

De baten van een lockdown lijken ogenschijnlijk groot: iedereen geneest. In de praktijk is dat niet waar. Vooral dat frame van een intelligente lockdown blijkt niet te kloppen. 

Ten eerste gaat ongeveer eenderde van de patiënten die op een IC worden opgenomen, alsnog dood, en wie niet dood gaat heeft nog een lange hersteltijd voor de boeg. Die IC is geen wonderdokter. 

Ten tweede overlijden heel veel mensen ver voordat ze op een IC hadden kunnen liggen of omdat men opname op een IC niet meer zinvol achtte. In mei 2020 hebben we kunnen vaststellen, dat de IC’s geenszins overbelast zijn geraakt (op het hoogtepunt van de toeloop waren er nog honderden IC-bedden over), terwijl naar schatting 11.000 mensen aan COVID-19 zijn overleden (cijfers van RIVM/CBS).

[Er is nog veel onduidelijkheid over het aantal mensen dat aan COVID-19 is overleden. De officiële cijfers van het RIVM vermelden alleen de overlijdensgevallen bij wie een besmetting is vastgesteld. De cijfers van het CBS geven alleen de oversterfte aan per week. Maar daarin zijn niet de mensen meegenomen die anders ook zouden zijn overleden aan een longontsteking, maar nu door COVID-19 geveld zijn. Bovendien kennen de cijfers van het CBS een vertraging van meer dan een week. Op dit moment is de oversterfte in de periode van de uitbraak van COVID-19 ongeveer 9.000. Het aantal bewezen COVID-19 slachtoffers bedraagt momenteel 5.600. Het lijkt me daarom redelijk om het aantal COVID-19 sterfgevallen op 11.000 te schatten.]

Daar komt bij dat met het afvlakken van de curve het virus niet automatisch is verdwenen. Het afvlakken van de curve zorgt ervoor dat de zorg niet overbelast raakt, maar voorkomt ook dat een groot deel van de bevolking besmet raakt. Deze mensen blijven in de toekomst bevattelijk voor het virus. Dus wanneer de lockdown langzaam wordt opgeheven, zal het virus onvermijdelijk na een tijdje een nieuwe uitbraak tot gevolg hebben. Dat proces stopt pas als er een werkzaam vaccin is gevonden of wanneer groepsimmuniteit is bereikt doordat voldoende mensen antistoffen hebben aangemaakt (nadat ze besmet zijn geraakt). Een vaccin laat nog wel even op zich wachten en het RIVM meent dat we nog ver verwijderd zijn van groepsimmuniteit. Er zullen dus nog meer uitbraken volgen en ook in die volgende uitbraken zullen veel mensen komen te overlijden. Ongetwijfeld voorspellen de modellen van het RIVM het uiteindelijke aantal doden, maar daarvan wordt het volk onwetend gelaten. 

Scenario’s

Bij een nieuwe weg is de mkba relatief simpel. We vergelijken kosten en baten van een weg in vergelijking met geen weg. Het coronavirus kwam zo snel en er was nog zo weinig kennis, dat het kabinet op weg ging zonder een helder eindperspectief. Zoals Rutte zei: “Op basis van 50% kennis moeten we 100% besluiten nemen.” Gelukkig wordt langzaam duidelijk dat het virus niet valt te “doven”, of valt te “elimineren”. Ook als het binnen Nederland is uitgedoofd is de kans levensgroot dat het weer uit het buitenland wordt geïmporteerd. Dit betekent dat het virus pas voorbij zal zijn als er groepsimmuniteit is ontstaan: er hebben zoveel mensen antistoffen aangemaakt dat het virus geen voedingsbodem meer vindt. 

Groepsimmuniteit ontstaat ofwel door voldoende mensen te vaccineren of doordat het merendeel van de mensen na besmetting anti-stoffen heeft aangemaakt. In het laatste geval kunnen we het virus zijn gang laten gaan (nietsdoen) of de uitbraak zodanig controleren dat de zorg niet overbelast raakt (flatten the curve). 

Er zijn dus drie scenario’s:

  1. Nietsdoen: het virus zorgt voor een golf van slachtoffers, maar is naar verwachting na een paar maanden voorbij als groepsimmuniteit is bereikt. 
  2. Gecontroleerd (met een intelligente lockdown) toewerken naar groepsimmuniteit  zonder de zorg over te belasten. Het is tot op heden volstrekt ongewis hoeveel tijd met dit scenario is gemoeid. Maar het kan jaren vergen. 
  3. Het wachten op een werkzaam vaccin en tot die tijd beperkingen opleggen (lockdown) om het aantal slachtoffers zoveel mogelijk te beperken. Dit scenario vergt volgens deskundigen 1 tot 2 jaar. Sommigen menen dat het vaccin eerder beschikbaar is. 

Het kabinet leek aanvankelijk te kiezen voor het tweede scenario. In zijn toespraak tot het volk van 16 maart 2020 sprak Mark Rutte de hoop uit dat we gecontroleerd tot groepsimmuniteit zouden komen. Politiek viel dat niet goed. Op 6 mei 2020 kondigde Hugo de Jonge aan dat het kabinet inmiddels ervoor inzette op het derde scenario: we moeten ons behelpen tot een werkzaam vaccin beschikbaar is. 

Gezondheidsbaten en -kosten

Als de regering niets had gedaan waren in hoog tempo veel mensen besmet geraakt en zouden veel mensen zijn overleden. Totdat groepsimmuniteit zou zijn bereikt. Volgens deskundigen dooft het virus uit wanneer ongeveer 60% van de populatie, in Nederland ongeveer 10 miljoen mensen, na besmetting voldoende antistoffen heeft aangemaakt. Maar hoeveel mensen dan daadwerkelijk zouden zijn overleden blijft ongewis, zolang de mortaliteit van COVID-19 nog zo ongewis is. 

Aanvankelijk werd de mortaliteit van COVID-19 op 3% geschat. Inmiddels weten we dat het cijfer veel lager moet liggen. Doordat veel mensen slechts milde klachten hebben na besmetting, werd het aantal besmette mensen aanvankelijk te laag en daarmee de mortaliteit te hoog geschat. Deskundigen lijken tegenwoordig te neigen naar een mortaliteit van 1%. Niettemin  blijkt uit onderzoek in Brabant dat mogelijk zelfs 97% van de besmette mensen slechts milde klachten krijgt. Als 97% van de mensen die besmet zijn met COVID-19 slechte milde of helemaal geen klachten heeft, dan is het toch niet reëel om te denken dat 1 op de 3 mensen die echt ziek worden, daaraan ook bezwijkt (wat je wel moet verwachten met een sterftecijfer van 1%)? Als zelfs tweederde van de patiënten die op de IC terecht zijn gekomen, daar weer levend vandaan komt, is het waarschijnlijker dat 1 op de 30 zieke patiënten aan de ziekte bezwijkt, dan 1 op de 3. Dat betekent een mortaliteit van 0,1%.

Stel dat de mortaliteit van COVID-19 3% is en groepsimmuniteit wordt bereikt bij 60% van de bevolking, dan zou voordat groepsimmuniteit is bereikt 3% van 10.020.000 = 300.600 mensen in Nederland aan COVID-19 overlijden. Bij een mortaliteit van COVID-19 van 1% zouden er 100.200 mensen in Nederland overlijden voordat groepsimmuniteit is bereikt. En bij een mortaliteit van 0,1% zouden er 10.020 mensen in Nederland overlijden voordat groepsimmuniteit is bereikt. 

Dat laatste cijfers is opvallend. Omdat inmiddels in Nederland al 11.000 mensen zijn overleden aan COVID-19. Dat kan drie dingen betekenen. Ten eerste kan de schatting van 11.000 slachtoffers te hoog zijn. Ten tweede kan onze redenering niet kloppen: de mortaliteit is hoger dan 0,1%. Ten derde kan het zijn dat de groepsimmuniteit in Nederland al is bereikt. Op dit moment, 16 mei 2020, is het te vroeg om te bepalen of die laatste gedachte juist is. Maar het zou wel een verklaring kunnen zijn voor het feit dat de dagelijkse sterftecijfers snel dalen. Het kan zelfs zijn dat de dalende sterftecijfers niet zozeer het gevolg zijn van alle beperkende maatregelen, maar van het bereiken van de groepsimmuniteit. 

Dat roept de vraag op hoeveel doden er minder zijn gevallen door de intelligente lockdown. Hoeveel doden zouden vallen in het tweede scenario? Ik ben geen RIVM, ik ben geen viroloog of epidemioloog. Maar ik weet wel dat op 7 mei ongeveer 2100 mensen op de IC hadden gelegen. Dat van hen ongeveer 700 zijn overleden, 700 gezond de IC hebben verlaten, maar nog wel in het ziekenhuis liggen en 700 patiënten weer naar huis zijn. Laat ik conservatief schatten dat deze 1400 overlevenden allemaal waren overleden als ze niet op een IC hadden gelegen. Dus zonder voldoende IC-bedden waren er maximaal 1400 doden extra te betreuren geweest. Dus geen 11.000 doden maar 12.400. De lockdown levert dus een winst op van circa 11% minder doden. 

Dat is overigens niet zo verbazingwekkend. De mortaliteit van COVID-19 is onder de 65 jaar niet hoger dan de mortaliteit van een seizoensgriep. Het zijn vooral ouderen (gemiddeld boven de 80 jaar) die aan COVID-19 sterven. Dan is het logisch dat velen sterven voordat überhaupt aan een IC-opname is gedacht, dat bij velen de afweging wordt gemaakt dat een IC-opname nauwelijks zin heeft en dat velen op de IC komen te overlijden. 

Ik geef toe: het zijn allemaal berekeningen achterop een sigarendoosje. Maar ik schrik er wel van. De baten van de lockdown zijn dus slechts11% minder doden, hoe effectief de lockdown ook is geweest. Het is namelijk onmiskenbaar dat alle contact-verboden ertoe hebben geleid dat de IC’s niet overbelast zijn geraakt. Volgens het RIVM waren er zonder beperkende maatregelen 23.000 IC-bedden nodig geweest (dixit Jaap van Dissel, 22 april 2020, briefing Tweede Kamer). En die bedden zouden er niet zijn geweest. 

Uitgaande van deze 11% kunnen we de gezondheidsbaten van het tweede scenario berekenen. Als de mortaliteit 3% bedraagt zouden er in het tweede scenario geen 300.600 mensen komen te overlijden, maar 267.500, een winst van 33.100 slachtoffers. Als de mortaliteit 1% bedraagt zouden er in het tweede scenario geen 100.200 mensen komen te overlijden, maar 89.200, een winst van 11.000. Als de mortaliteit 0,1% bedraagt zouden er in het tweede scenario 8.900 mensen komen te overlijden, een winst van 1.100 doden. 

Het is dus opvallend dat de gezondheidsbaten van het tweede scenario tamelijk gering zijn. Oké een winst van 33.100 slachtoffers bij een mortaliteit van 3% is niet gering, maar de kans dat de mortaliteit van COVID-19 zo hoog ligt, is wel heel gering. Het is daarom zeer begrijpelijk dat het kabinet inmiddels openlijk voor het derde scenario kiest. Het kabinet kiest ervoor om het maatschappelijk verkeer te dempen tot een werkzaam vaccin is gevonden. 

Hoeveel mensen zouden aan COVID-19 overlijden in dat derde scenario? Dus wanneer we vasthouden aan een intelligente lockdown totdat een werkzaam vaccin is gevonden? Laten we uitgaan van één jaar wachten op een werkzaam vaccin, met twee nieuwe uitbraken. Moeten we er dan vanuit gaan dat er 30.000 slachtoffers vallen voordat er een werkzaam vaccin is? Dan zou de winst van de lockdown zijn: geen 91.800 doden, maar 30.000, dus een winst van 62.000. 

Als je het zo bekijkt is het dus niet zo relevant of de IC overbelast raakt. Het is veel relevanter hoe we het aantal besmettingen en het aantal sterfgevallen kunnen terugdringen, tot er een vaccin is gevonden.

De geharnaste mkba-er hangt daaraan een prijskaartje. Hoeveel is een levensjaar ons waard? En hoeveel is een gezond levensjaar ons waard? Het gemiddelde slachtoffer van COVID-19 is ouder dan 80 jaar. Het hoogste aantal slachtoffers valt in de categorie 85-90 jaar. In 90% van de gevallen is sprake van onderliggend lijden: de slachtoffers leden al aan één of meer ernstige ziektes. Het is niet toevallig dat 40% van de corona-doden vallen in de verpleegtehuizen (waar de gemiddelde ligduur ook zonder corona maar 6 maanden bedraagt). Monetariseren gaat me persoonlijk te ver. Maar het zou me niet verbazen als de winst niet meer dan 62.000 levensjaren bedraagt. Op voorwaarde dat groepsimmuniteit niet eerder ontstaat (of al is bereikt). 

Kosten

Wat zijn de maatschappelijke kosten van de lockdown die in de scenario’s 2 en 3 bepaalde perioden onvermijdelijk is? Waarbij we moeten aantekenen dat de duur van scenario 2 nog ongewisser is dan de duur van scenario 3. Groepsimmuniteit zonder vaccin kan 4 jaar vergen, maar kan ook binnen een half jaar zijn bereikt. Een vaccin zal er niet zijn binnen een half jaar na de eerste uitbraak, maar naar alle waarschijnlijkheid wel binnen anderhalf jaar. 

Ik becijfer de kosten niet, maar noem de belangrijkste:

  • een enorm welvaartsverlies, omdat veel bedrijven gedwongen worden om de productie gedeeltelijk of geheel stil te leggen en omdat de wereldhandel enorm afneemt omdat ook in andere landen de economie hard krimpt;
  • door het welvaartsverlies verliest de overheid veel inkomsten, waardoor jarenlang bezuinigingen op essentiële voorzieningen dreigen;
  • een enorme klap voor de culturele sector omdat voorstellingen onmogelijk zijn geworden voor langere tijd, omdat musea zijn mondjesmaat zijn geopend en veel boekhandels zullen omvallen;
  • een enorme sociale armoede: contactverlies met ouders, met kinderen, met vrienden, terwijl intermenselijk contact voor mensen zo belangrijk is; ook of zelfs juist voor degenen die thuis leiden onder fysieke of mentale mishandeling;
  • een enorm onderwijsverlies, omdat het onderwijs verschillende keren moeten worden stilgelegd, waarbij vooral de kinderen die het onderwijs het meest nodig hebben, het meest onder deze onderwijsvorm periodes zullen lijden;
  • door het welvaartsverlies zal de gezondheid in het algemeen afnemen en zullen er meer mensen sterven. Het is bekend dat in maart en april 2020 mensen met andere aandoeningen in de ziekenhuizen door de focus op COVID-19 veel minder aandacht kregen. Zo meldde de Nederlandse Vereniging voor Cardiologie op 15 mei in de NRC dat door de lockdown 150.000 tot 200.000 hartpatiënten te weinig of geen zorg hebben gehad en dat dat 65.000 tot 100.000 levensjaren zal kosten;
  • een enorm institutioneel verlies: op tal van rechten van mensen wordt beknibbeld. Ja zeker, veel zorgvuldiger dan in andere landen, maar toch ook hier. Het is zelfs de vraag of de instituties niet wezenlijk en definitief zullen zijn veranderd nadat deze crisis voorbij is. 

Afweging

Ik snak naar een viaduct of naar een tunnel. Zeg maar, naar een echts Delfts onderwerp. Wat maakt deze mkba (en dus ook de finale afweging) zo ingewikkeld:

  • de grote onzekerheid ten aanzien van het virus (hoeveel mensen zijn al besmet, hoe hoog is de mortaliteit); 
  • de grote onzekerheid ten aanzien van de werking van de lockdown (welke beperkende maatregelen zullen hoelang worden geaccepteerd door de samenleving?);
  • de grote emotionele lading door het grote aantal doden, dat door sommige economen dan wel kan worden ‘beprijsd’, maar door geen politicus kan worden afgewogen tegen stijgende werkloosheid of oplopende tekorten.

Vooral die laatste factor maakt het opstellen van een mkba in deze casus tamelijk zinloos. Omdat alle afwegingen zo moeilijk zijn, mag je verwachten dat de politiek zijn oor heel goed te luister zal leggen in de samenleving. Uiteindelijk zullen daar de echte afwegingen worden gemaakt. En daar zullen ze van mijn mkba geen weet hebben. 

Deel dit bericht:

Bereiden journalisten zich voor op een persconferentie?

mei 19, 2020 by  
Filed under artikel, Geen categorie

Je verwacht daar de fine fleur van de Nederlandse journalistiek. Het land verkeert in crisis. Het kabinet praat ons eens in de twee weken bij. Mark Rutte is elke keer in topvorm. Hugo de Jonge wordt steeds beter en adequater. En laat elke keer zien dat hij zo de nieuwe leider van het CDA wordt. Na hun voortreffelijke verhalen, voortreffelijk voorbereid door hun ambtenaren, mogen de journalisten vragen stellen. Je verwacht dat alle media hun beste journalisten hebben afgevaardigd. En dat hun beste journalisten zich ongelofelijk goed hebben voorbereid. En wat krijgen we: gekromde tenen.

Elke keer zijn er twee soorten vragen. De ene helft van het journaille verplaatst zich in Tante Truus in Appelscha en komt zo onnozel, zo dom mogelijk uit de hoek. Tante Truus begrijpt er niets van en ik ook niet. Dat willen ze graag uitstralen. Gelukkig weten Mark en Hugo elke domme vraag weer aan te grijpen om hun verhaal nog beter te maken. De andere helft van het journaille zet het bekende cynische toontje op omdat iedereen weet dat die twee ministers ons nooit de waarheid vertellen. Ze verwarren bij voorkeur het stellen van scherpe vragen met een zeurderig toontje.

Ik word oprecht blij van de daadkracht van de overheid in deze crisis. Ik word oprecht blij van de overtuigingskracht en de transparantie van onze ministers. En ik word elke keer weer verdrietig van het niveau van de mensen die de macht altijd moeten blijven bevragen. 

Ik stel voor dat de media de volgende keer werkelijk hun beste journalisten naar de persconferentie sturen. Als het dan weer niet lukt, slaagt de overheid met vlag en wimpel in deze crisis. En zakt de journalistiek pijnlijk door het ijs. 

Maar let op: dat laatste mag je nooit van journalisten zeggen. Want zij horen hier de kritische vragen te stellen. Ik zou zeggen: doe dat dan ook!

Deel dit bericht:

Twaalfde Triomf van de stad start in oktober 2020

mei 18, 2020 by  
Filed under De Stad, Geen categorie, Voorpagina

Sinds 2012 organiseren Karen Ephraim en ik de leergang Triomf van de Stad. Een prachtige leergang met veel topwetenschappers én met veel praktijkmensen. Geheel ontworpen voor stedelijke strategen. Over de ontwikkeling van de steden en over het antwoord dat de overheid daarop zou kunnen geven. Sinds 2012 hebben 11 groepen van 10-16 deelnemers de leergang gevolgd. De belangstelling lijkt alleen maar toe te nemen. Voor ons is het elk jaar inspirerend, omdat we steeds weer nieuwe leuke en interessante cursisten leren kennen. We gaan na dit jaar dan ook vanzelfsprekend door met de 12e editie. Te starten in oktober 2020. De folder is hieronder te lezen. Als corona het toelaat zien we elkaar op: 8-9 oktober 2020, 12-13 november 2020, 10-11 december 2020, 7-8 januari 2021, 11-12 februari 2021, 18-19 maart 2021. Wacht niet te lang met aanmelden. Er is volop belangstelling. Én we willen voldoende tijd hebben om de leergang corona-proof aan te bieden.

Of zie hier de pdf:

Deel dit bericht:

Waartoe is minister Slob op aarde #OCW

mei 12, 2020 by  
Filed under Geen categorie

Minister Slob vindt het niet goed dat een school in Amersfoort eigenhandig de examencijfers verhoogt (met als enige reden dat het centraal examen is komen te vervallen). Het verwart me: hebben we daar een minister voor? Achter de verwarring gaat een andere vraag schuil: waarom hebben we eigenlijk een minister van OCW?

Het doet me denken aan een cursus die ik een aantal jaren geleden met Karen Ephraim mocht geven aan medewerkers van het departement van OCW. Het is onze expertise om departementen te vertellen wat ze met kennis kunnen doen. Zoals we ook graag aan onderzoekers vertellen wat zij voor het beleid kunnen doen. 

In de voorgesprekken werd ons verteld dat het departement van OCW erg weinig kennis gebruikt. Ik zal de anekdote niet gauw vergeten: de directeur-generaal vertelt in de Bestuursraad altijd over zijn dochter in 4 Gym. “En daarop is ons beleid gebaseerd.” Onze cursus moest dus in het teken staan van n=1. En die ene was de dochter van de d-g.

We gingen drie dagen aan de slag. En gelukkig viel het mee: niet alleen de private ervaringen van de directeur-generaal bleken het beleid te bepalen, het beleid werd ook onderbouwd door de al evenzeer private ervaringen van de (lagere) beleidsmedewerkers. De meeste deelnemers aan de cursus hadden jonge kinderen en de schoolervaringen van hun kinderen vormden tezamen de belangrijkste kennis aan onze tafel. En op het departement.

Maar er viel nog veel meer op. Het leek alsof elke cursist zich vooral bezighield met 1 casus. Dus “n=1” moesten we ook op die manier begrijpen! Zo vertelde een cursist dat hij een school in Winterswijk toestemming moest verlenen om voortaan meer Duits te geven. Dat zou belangrijk zijn voor leerlingen die later over de grens gingen werken (hetgeen ze in de praktijk nagenoeg niet doen, maar dat wist de cursist nou weer niet). Inderdaad, dat mocht de school in Winterswijk niet zelf beslissen, daarvoor had de school toestemming nodig van dat immense departement in Den Haag. Ja, er zijn mij in mijn leven niet meer schellen van mijn ogen gevallen dan tijdens die drie cursusdagen met beleidsmedewerkers van OCW. 

Mijn vraag aan de cursist luidde: “Hoe besluit je nu of die school meer uren aan Duits mag besteden?” De cursist meldde dat daar geen beleid voor was en dat je in zo’n geval zelf beslist. 

Aan het einde van de drie dagen concludeerden de cursisten lachend dat het beleid bestaat uit het behandelen van casussen en dat het antwoord van het departement geheel afhankelijk is van de toevallige ambtenaar die de casus op zijn bord krijgt. 

Er was dus geen kennis en er was geen beleid. 

Vanzelfsprekend riep ik op een gegeven moment: “Maar waartoe zijn jullie op aarde?” Het antwoord op die vraag leek ingestudeerd: het ministerie van OCW zorgt voor ‘goed onderwijs’. Wellicht omdat niemand daar tegen kan zijn. Toch stelde ik de vraag: “Wat is dan ‘goed onderwijs’?” En toen kwamen alle private ervaringen en alle private opvattingen weer ter tafel. En waren we dus weer terug bij Af. 

Het ministerie van OCW gebruikte dus geen kennis, had geen beleid en de minister had blijkbaar ook geen doelen. 

Het lijkt hilarisch, maar dat is het niet. Want de ongelijkheid van kansen in het onderwijs neemt de laatste jaren weer snel toe. Terwijl het gemiddelde niveau van onze leerlingen internationaal gezien snel daalt. Om maar twee dingen te noemen.

Je vraagt je dan ook af waarom het ministerie niks aan die grote  kansenongelijkheid in het onderwijs doet. Je vraagt je af waarom het ministerie er niet voor zorgt dat de leerkrachten alle ruimte krijgen om goed onderwijs te geven. Bijvoorbeeld door te snijden in al die bestuurslagen tussen het departement en het leslokaal. En in al die circulaires die het ministerie elke dag het land instuurt. Dat zou ik ‘beleid’ noemen. 

Nee, dat doet het ministerie niet. Zelfs de minister bemoeit zich met individuele scholen in Amersfoort. Want de directeur-generaal had verteld dat zijn dochter het “gemeen” vond dat de examencijfers op die school “zo maar waren verhoogd.”

Deel dit bericht:

De Partij van de Zekerheid #PvdA

mei 8, 2020 by  
Filed under artikel, Geen categorie, Voorpagina

[De commissie van de PvdA die het verkiezingsprogramma moet schrijven, vroeg aan haar leden input. Ik schreef bijgaande tekst]

Hoe de PvdA een partij voor kosmopolieten werd

De Partij van de Arbeid was vroeger de partij van de intelligentsia én van de arbeiders. Joop den Uyl was geliefd onder studenten en in de Schilderwijk van Den Haag. Toen het minder ging met de partij spraken we over de ‘spagaat’ waarin de partij was terecht gekomen. Blijkbaar lukte dat verbinden van die bevolkingsgroepen niet meer zo goed. Maar in 2017 is de partij het contact met de traditionele achterban onder modaal kwijtgeraakt, en bleven slechts een aantal links-georiënteerde kosmopolitische kiezers over. 

Dat is treurig, maar niet erg verrassend als we zien welke politiek de PvdA voorstaat ten aanzien van de grote ontwikkelingen die we meemaken: globalisering, migratie, klimaat en neo-liberalisme. Zo staat de PvdA positief tegenover internationalisering en globalisering. Zo wil de PvdA veel gastvrijheid uitstralen naar de buitenwereld, zo wil de PvdA de klimaatverandering bestrijden en zo heeft de PvdA het neo-liberalisme te lang omarmd. 

Dat sprak kosmopolieten allemaal aan. De kosmopolieten zijn relatief veel in het buitenland, of op het buitenland georiënteerd. Ze volgen de Amerikaanse verkiezingen beter dan hun eigen verkiezingen en ze slaan geen jaar over voor het maken van een stedentrip. De kosmopolieten raken hun baan en hun woning niet kwijt aan migranten, eigenlijk komen ze ze nauwelijks tegen, tenzij het over ‘expats’ gaat, die om die reden dan ook niet ‘migrant’ worden genoemd. De kosmopolieten maken zich zorgen over het klimaat en hebben voldoende geld om zonnepanelen aan te schaffen; hun huizen zijn sowieso al beter geïsoleerd. De kosmopolieten zijn hoogopgeleid en weten de laagste zorgpremie in de wacht te slepen, niet zelden bij een verzekeringsmaatschappij die speciaal voor hen is opgericht. Ze beschikken al met al om de vaardigheden waar marktwerking om vraagt.

Wellicht klinkt het allemaal een beetje cynisch, maar zo is het niet bedoeld. Ik ben zelf ook een kosmopoliet die de Amerikaanse verkiezingen op de voet volgt en verzekerd is bij Promovendum. En ben nog links ook. Zo ‘links’ zelfs dat ik het een tijdje bij GroenLinks heb geprobeerd. Toch voelde ik me daar niet thuis, omdat hun denken over een duurzame wereld en over migratie helemaal losgezongen leek van de mensen die afhankelijk zijn van de politiek voor een zeker bestaan en voor gelijke kansen. 

Hoe de PvdA de oude achterban verloor

Ik probeer slechts te duiden daarom de PvdA nog wel kosmopolitische kiezers trekt, maar het contact met die brede achterban beneden modaal totaal is kwijtgeraakt. En het argument dat de traditionele arbeider ook is verdwenen, doet hier geen opgeld. Want we zijn ook de mensen die van een uitkering moeten leven, ook de politiemannen, ook de verpleegkundigen, ook de lagere ambtenaren, ook de leerkrachten, ook de brandweerlieden, etc., etc., kwijtgeraakt. Om de simpele reden dat zij heel anders aankijken tegen globalisering, migranten, klimaat en neo-liberale politiek. 

Zij worden persoonlijk niet veel beter van die globalisering. Velen van hen zijn er in de laatste decennia niet of nauwelijks in inkomen erop vooruitgegaan. En waar de wereldhandel bloeit neemt de druk op de banen aan de onderkant toe. Vaak resteert niet meer dan een flex-baan, zonder zekerheid. Of denk aan de bejaarden die pensioenen zien krimpen terwijl de internationale bedrijven zich met instemming van de regering schuldig maken aan belastingontduiking. 

Zij worden persoonlijk niet veel beter van die migratie. Het gaat vaak om hun banen en om hun huizen. Het gaat ook om hun belastingcenten waaruit uitkeringen voor migranten moeten worden betaald. Het gaat om de sfeer in hun straat. Zij voelen zich vervreemd, ook als hun Zwarte Piet niet meer zwart mag zijn. Aan hen zijn veel zekerheden ontnomen. 

Zij worden persoonlijk niet veel beter van die klimaatverandering. Als je een laag inkomen hebt maak je je eerder zorgen over de hogere energielasten en over de hogere huren omdat je woning energieneutraal wordt gemaakt, dan over die 1,5 graad opwarming waarmee je kleinkinderen te maken krijgen. 

Zij worden persoonlijk niet veel beter van al die marktwerking. Zij missen vaak de bureaucratische vaardigheden, ze kennen het woord niet eens. Zij missen vaak de handigheid om er net beter uit te komen. Ze zien wel dat de woningcorporaties zijn uitgekleed en te weinig geld hebben om hun wijken op te knappen. Ze zien dat het onderwijs langzaam is uitgekleed en dat de kansenongelijkheid in het onderwijs weer snel toeneemt. En als ze in het onderwijs werken, of in de zorg, zien ze alle eindeloze bureaucratie die het gevolg is van die marktwerking. 

De PvdA moet echte zekerheden bieden

Ik begrijp dus wel waarom al die mensen geen PvdA meer stemmen. Maar dat is heel treurig. Want de vraag is natuurlijk niet primair hoe we die kiezers weer kunnen terugwinnen voor de PvdA. 

De vraag is hoe de PvdA alle mensen die dat nodig hebben, zekerheid kan verschaffen en gelijke kansen in deze samenleving. 

Het nieuwe verkiezingsprogramma zal daarom vooral zekerheid en kansen moeten bieden aan al die grote groepen beneden modaal die steeds minder zekerheid en steeds minder kansen hebben. En misschien halen we deze kiezers daarmee ook weer terug bij onze partij. Als bij-effect. 

Hoe bieden we meer zekerheid, hoe geven we meer kansen? De PvdA heeft op dit gebied een lange traditie. Maar die traditie stond wel altijd in het teken van ‘verheffen’. Wij meenden van afstand te kunnen bepalen wat ‘goed’ voor mensen was. Terwijl ‘zekerheid’ een heel subjectief begrip is, en ook het ‘waartoe’ bij gelijke kansen door de betrokkene zelf zal moeten worden ingevuld. Het aloude verheffen is niet meer van deze tijd. Zekerheid en kansen elitair invullen, gaat voorbij aan de werkelijke behoeften van mensen. Dat betekent dat de PvdA zich moet verstaan met de behoefte aan zekerheid zoals die bij velen beneden modaal zelf wordt gevoeld. 

Dus de vraag moet zijn: wat betekent globalisering voor hen, voor hun zekerheid, hun kansen. Wat betekenen migranten voor hen, voor hun zekerheid, hun kansen. Wat betekent klimaatverandering voor hen, voor hun zekerheid, hun kansen. Wat betekent marktwerking voor hen, voor hun zekerheid, hun kansen. De PvdA moet ervoor zijn om iedereen de zekerheid te bieden die hij of zij wenst en iedereen de kans te geven om zich op zijn of haar eigen manier te ontplooien. 

Daarvoor is het niet nodig om de deuren langs te gaan met rozen. 

Het is algemeen bekend dat het nodig is om globalisering anders te beoordelen, als we willen tegengaan dat de ongelijkheid in de samenleving kleiner wordt, dat mensen niet meer worden gedwongen met flex-baantjes amper overeind te blijven, als we internationale bedrijven willen dwingen om fatsoenlijk belasting te betalen.

Het is algemeen bekend dat we anders tegen migratie aan moeten kijken, als we willen dat mensen niet vervreemd raken van hun eigen omgeving. Niet dat we de grenzen moeten sluiten, omdat migratie ook veel meerwaarde heeft. Wel dat we de instroom meer gaan zien in het licht van de eigen behoeften en dat we er niet voor terugschrikken om te melden dat hier de Nederlandse normen en waarden leidend zijn. Hoezeer andere normen en waarden daarin gaandeweg ook een plek zullen vinden. En het hoort nu al bij de Nederlandse normen en waarden om geen onderscheid te maken tussen mensen, ook niet tussen Nederlanders met of zonder migratie-achtergrond. 

Het is algemeen bekend dat het klimaat er bedroevend voor staat en dat de mens daarvoor verantwoordelijk is. Maar het is ook algemeen bekend dat de noodzakelijke energietransitie naast grote voordelen persoonlijk ook grote nadelen kan hebben. Het is van groot belang om winst en verlies hier eerlijk te verdelen. 

Het is algemeen bekend dat de marktwerking uit het neo-liberale tijdperk op veel plaatsen te ver is doorgeschoten. En dat publieke belangen vanaf het begin onderbelicht zijn gebleven. We hoeven niet per definitie onze blik te richten naar de overheid. Maar als publieke belangen in de sfeer van de markt onvoldoende worden geborgd, is nationalisering een goede zaak. En het zijn vaak de mensen met de minste zekerheden en de minste kansen die het meeste gebaat zijn bij publieke voorzieningen in publieke handen. 

Is dit nog des PvdA? Ja, dit is juist PvdA. Want ik ben voor globalisering, ik ben voor migratie, ik ben voor het tegengaan van klimaatverandering, ik ben voor een zo groot mogelijke persoonlijke vrijheid. Maar dit allemaal onder de voorwaarde dat het niet allemaal ten koste gaat van de mensen die al het minst zeker zijn van hun bestaan en die al de minste kansen hebben. De PvdA is altijd de partij van de vooruitgang geweest, maar dan wel van de hele samenleving.

Deel dit bericht:

Mark, je kan het niet zonder ons #corona

mei 7, 2020 by  
Filed under artikel, Voorpagina

Iedereen had uitgekeken naar de persconferentie van Rutte. Zoals we dat al weken doen. Niet elke persconferentie was even goed, maar over het algemeen waren ze strak en helder. Zoals ook die perfecte en overtuigende speech van Rutte, rechtstreeks uit het Torentje in de begintijd van Corona. Hij zette het land op slot en deed ons geloven dat hij dat intelligent had gedaan. En het goede was, hij had drie simpele instrumenten. Hij communiceerde dat het zeer urgent was, hij stelde enkele heldere regels die we allemaal konden onthouden en er werd strak (doch vriendelijk) gehandhaafd. We moesten afstand houden (1,5 m), zoveel mogelijk thuis blijven, zeker bij geringe klachten, als er meer klachten waren moest het hele gezin thuis blijven en vaak handen wassen. 

Maar gaandeweg werd duidelijk dat een uitweg moest worden gevonden. Een exit-strategie. We konden niet op slot blijven, zeker niet toen corona zich een beetje liet temmen. En Rutte en De Jonge kwamen ons dat allemaal uitleggen. Met veel omhaal van woorden, omdat het gevaar nog niet voorbij is. En omdat geen detail werd geschuwd. Eerlijk gezegd: ik was het na 5 minuten al kwijt en toen moest het nog bijna een uur duren. 

Ik geloof ook niet dat deze exitstrategie de goede is. Het is veel en veel te gedetailleerd. En juist daarom is het niet gedetailleerd genoeg. Ja dat is de paradox van de centrale sturing (sturing vanuit één punt: Mark Rutte in Den Haag). Naarmate je meer wilt regelen, zal uiteindelijk steeds meer onduidelijk worden. 

Ik geef drie voorbeelden: mondkapjes zijn niet waardevol, daarom hoeven kappers ze niet te gebruiken, zelfgemaakte mondkapjes kunnen zelfs contraproductief zijn en daarom moeten OV-reizigers na 1 juni zelfgemaakte mondkapjes dragen en mogen ze voor 1 juni zonder mondkapje in de trein. De fitness-groepjes mogen vanaf maandag weer het Amsterdamse bos in, de sportscholen moeten in ieder geval tot 1 september gesloten blijven. Vanaf 1 juni mag je per terras 30 klanten ontvangen, die allemaal aan een eigen tafeltje moeten zitten, terrassen mogen worden uitgebouwd, maar niet worden samengevoegd met het terras van de buurman, want dan zou je 60 klanten hebben op één terras.

Hier heeft een liberaal zich totaal vastgezogen in zijn eigen verantwoordelijkheidsgevoel. Dat is heel goed te begrijpen, maar het gaat niet werken. Ook in de nieuwe fase moet Den Haag uitgaan van eenduidige en globale regels en niet gaan vertellen welke kapper welk mondkapje moet gebruiken. En omdat het urgentie-gevoel (met reden) snel afneemt, moet helder worden aangegeven wat het doel is. En dus ook: wanneer zal de nieuwe vrijheid ons weer worden afgenomen? De Duitsers hebben een arbitraire grens getrokken bij 50 besmettingen op 100.000 inwoners. Bij overschrijding van die grens wordt het beleid weer strenger. Ik pleit niet voor die exacte grens, maar als je medewerking van burgers wilt hebben, zal je ze duidelijk moeten maken waarvoor ze het doen. En wanneer ze te weinig doen. 

Dus maak mensen zelf verantwoordelijk voor hun eigen gezondheid en de gezondheid van een ander. Vertel ze dat ze daarvoor 1,5 meter afstand moeten houden en als de dat niet doen, dat ze dan andere maatregelen moeten nemen. Vertel ze dat ze met lichte klachten nog steeds thuis moeten blijven en dat het hele gezin thuis moet blijven bij koorts en benauwdheid. Je zal zien dat iedereen elkaar zal aanspreken, zeker als het weer mis dreigt te gaan. En dat zal je nodig hebben om het beleid tot een succes te maken. Mark, je kan het niet zonder ons. 

Deel dit bericht:

Mark Rutte, waar wacht je op?

mei 1, 2020 by  
Filed under artikel, Geen categorie

Mark Rutte begint te aarzelen en het volk begint te morren. Elke dag horen we dat het beter gaat, dat er minder mensen in ziekenhuizen worden opgenomen, dat er minder mensen op de IC liggen, dat er minder mensen dood gaan. En toch zit de samenleving nog op slot. Dat gaat wringen.

Het wringt vooral omdat het kabinet haar strategie voor ons verborgen houdt. Ja, het doel is de overbelasting van ziekenhuizen tegen te gaan. Maar van welke strategie is dit doel een onderdeel? Ik zie drie strategieën en laat  Rutte nu eindelijk eens zeggen wat zijn strategie is. 

Soms denk je dat Rutte het virus wil verslaan. Oorlogsretoriek. We moeten het virus samen onder controle krijgen. Nog even doorbijten, nog even afstand houden en dan hebben we hem te pakken. Ja, je leest al dat het virus aan de “verliezende hand” is. En het is niet alleen retoriek van onze leiders. Ons wordt immers meer vrijheid beloofd als het reproductiegetal langere tijd onder 1 ligt. Dan dooft het virus uit. 

Helaas is dit onzin: het virus kunnen we niet verslaan. We kunnen het virus niet wereldwijd uitroeien. Het zal altijd weer ergens de kop op steken. Het gaat er om dat wij niet meer te besmetten zijn. Dit virus dooft pas uit als er een vaccin is of als zoveel mensen (na besmetting) antistoffen hebben aangemaakt dat er groepsimmuniteit ontstaat. Een vaccin is er misschien aan het einde van het jaar. Groepsimmuniteit ontstaat wanneer 60% van de mensen besmet is geweest en antistoffen hebben aangemaakt. De regering wil niet zeggen wanneer dat moment wellicht is aangebroken. 

Er zijn dus maar twee realistische strategieën:

  • de tijd uitzitten tot er een vaccin komt;
  • de tijd uitzitten tot er groepsimmuniteit ontstaat nadat 60% van de mensen besmet is geraakt. 

Dus, Mark, waar wacht je op? Op het vaccin of op een samenleving waarvan meer dan 60% van de mensen besmet is geraakt? Je zei ooit heel wijs dat je op het laatste wachtte, maar dat bleek politiek niet gezegd te mogen worden. 

In beide gevallen moet je niet de indruk wekken dat we het virus gaan verslaan. In beide gevallen is het verstandig om de curve te laten afvlakken om de zorg niet over te belasten (hoewel de winst daarvan veel minder groot is dan wordt gesuggereerd, zie mijn eerdere blog). 

In de strategie waarin we streven naar groepsimmuniteit is het niet erg als mensen besmet raken. Beter gezegd: is het juist goed als mensen besmet raken. Hopelijk zonder grote gevolgen. En daarom past het in deze strategie om alleen de samenleving van de kwetsbaren op slot te zetten. Om de zorg niet over te belasten en om het aantal doden drastisch te beperken. Het grote voordeel is dat de samenleving van de niet-kwetsbaren in deze strategie weer kan leven, kan werken, kan ademen. En laat iedereen zelf kiezen om wel of niet als kwetsbare in quarantaine te gaan.

In de strategie waarin we wachten op een vaccin mag de samenleving van het slot zolang de zorg maar niet overbelast raakt. Hoe meer vrijheid, hoe beter voor de samenleving. Er staan op dit moment meer dan 1000 IC-bedden leeg. Terwijl de economie klap op klap krijgt en de sociale armoede ondraaglijk wordt. Dus ook in die strategie verdienen we op dit moment meer vrijheid.

Mark, waar wacht je op? Wat is je strategie? 

Deel dit bericht:

Kosten en baten van de ‘intelligente’ lockdown

april 30, 2020 by  
Filed under artikel

Wat waren dat ook al weer: maatschappelijke kosten- en batenanalyses (mkba’s)? Ze lijken in tijden van Corona helemaal vergeten. Luister naar premier Rutte: “Gezondheid gaat nu even boven alles”. Het lijkt alsof er geen afwegingen meer worden gemaakt. Luister ook naar de Tweede Kamer, die liever discussieert over mondkapjes en IC-bedden en om de grote politieke vragen lijkt heen te lopen. Ik vrees dat dat snel gaat wringen. 

In een mkba worden alle kosten en baten, ook de maatschappelijke, van een voorgenomen beleidsmaatregel tegen elkaar afgewogen. Om het simpel te houden worden alle kosten en baten in geld uitgedrukt. Natuurlijk valt niet alles in geld uit te drukken. Maar toch: alleen al die poging om kosten en baten te waarderen, maakt de afweging transparanter. 

Een mkba gaat altijd uit van meerdere scenario’s: wat zou er gebeuren als we die tunnel wel of niet aanleggen. Wat zou er gebeuren als we die (intelligente) lockdown wel of niet zouden toepassen. Hier zouden we dus de kosten en baten van een lockdown moeten vergelijken met de kosten en baten van helemaal niets doen. 

Baten 

Met de lockdown worden baten beoogd in de sfeer van de volksgezondheid. De redenering van Rutte heeft daarbij de charme van een zekere helderheid. Zij verloopt zo: mensen kunnen besmet raken met het COVID-19-virus door contact met andere mensen. Besmette mensen worden ziek en ernstig zieke moeten worden opgenomen in een ziekenhuis. Als het nog slechter met hen gaat moeten ze naar de Intensive Care (IC). Het beleid moet er dus voor zorgen dat er altijd genoeg IC-bedden zijn. Daarom breiden we het aantal IC-bedden uit en dammen we het aantal besmettingen in. Dat laatste doen we door het directe contact tussen mensen te beperken. En dat laatste hebben we een ‘intelligente’ lockdown genoemd. 

In de praktijk is het systeem ingewikkelder dan het lijkt, want wie vandaag aan een knop draait, ziet pas over ongeveer twee weken effecten op de IC. Het virus moet immers tijd krijgen om zit te nestelen en zijn drager ziek te maken. Bovendien is het draaien aan knoppen van de samenleving minder eenvoudig dan wellicht gewenst. Hoeveel mensen zijn mensen immers bereid te doen wat het kabinet van hun verlangt en hoe lang houden ze dat vol?

Toch lijken de baten van lockdown ogenschijnlijk groot: iedereen geneest. Helaas is dit vooral het frame waarmee lockdown wordt aangeprezen. Ten eerste gaat ongeveer eenderde van de patiënten die op de IC worden opgenomen alsnog dood, en zo niet, dan hebben ze nog lange tijd nodig om weer te herstellen. Die IC is geen wonderdokter. Ten tweede overlijden er heel veel mensen ver voordat ze op een IC hadden kunnen liggen of omdat een opname op de IC niet meer zinvol werd geacht. Op dit moment (7 mei 2020) zijn de IC’s geenszins overbelast geraakt (op het hoogtepunt van de toeloop waren er nog honderden IC-bedden leeg), terwijl naar schatting meer dan 10.000 mensen aan COVID-19 zijn overleden (cijfers van RIVM/CBS). 

Als we de ‘gezondheidsbaten’ van lockdown willen vaststellen gaat het dus om de ingewikkelde vraag hoeveel doden er meer zouden zijn gevallen als we niets hadden gedaan. Ik heb geen modellen van het RIVM tot mijn beschikking. Maar ik weet wel dat inmiddels (stand 7 mei) ongeveer 2100 mensen op de IC hebben gelegen. Dat van hen ongeveer 700 zijn overleden, 700 gezond de IC hebben verlaten, maar nog wel in het ziekenhuis liggen en 700 patiënten weer naar huis zijn. Laat ik conservatief schatten dat deze 1400 overlevenden allemaal waren overleden als ze niet op een IC hadden gelegen. Dus als er onvoldoende IC was geweest waren er maximaal 1400 doden extra te betreuren geweest. Dus geen 11.000 doden maar 12.400. Lockdown levert een winst op van ongeveer 11% minder doden. 

Dat is overigens niet zo verbazingwekkend. De mortaliteit van COVID-19 is onder de 65 jaar niet hoger dan de mortaliteit van een seizoensgriep. Het zijn vooral ouderen (gemiddeld boven de 80 jaar) die aan COVID-19 sterven. Nog preciezer: het zijn vooral mensen met onderliggend lijden die aan COVID-19 sterven. Niet voor niets zijn 40% van de doden in verpleeghuizen gevallen. De leeftijd is hier vooral een proxi. Dan is het logisch dat velen sterven voordat überhaupt aan een IC-opname is gedacht, dat bij velen de afweging wordt gemaakt dat een IC-opname nauwelijks zin heeft en dat velen op de IC komen te overlijden. 

Ik geef toe: het zijn allemaal berekeningen achterop een sigarendoosje. Maar ik schrik er wel van. De baten van lockdown zijn dus 11% minder doden, hoe effectief de lockdown ook is geweest. Het is namelijk onmiskenbaar dat het afvlakken van de curve (door alle contact-verboden) ertoe heeft geleid dat de IC’s niet overbelast zijn geraakt. Er zijn geen patiënten bij de deur afgewezen. Volgens het RIVM waren er zonder maatregelen 23.000 IC-bedden nodig geweest (uitspraak Jaap van Dissel, 22 april 2020, briefing Kamer). En die bedden zouden er niet zijn geweest. Het probleem alleen is dat de volledige beschikbaarheid van de IC slechts heeft geleid tot 11% minder doden. 

Kosten

De deskundigen zijn het erover eens dat in scenario nietsdoen in snel tempo veel mensen besmet waren geraakt en er veel mensen zouden zijn overleden. Totdat groepsimmuniteit zou zijn bereikt (volgens diezelfde deskundigen: wanneer 60% van de populatie, in Nederland ongeveer 10 miljoen mensen, besmet zouden zijn geraakt en antistoffen hebben aangemaakt, dooft het virus uit.) Hoeveel mensen in dat geval zouden zijn overleden is onbekend, omdat we nog steeds erg weinig weten van de mortaliteit van COVID-19. 

We weten wel dat door de lockdown de “curve is afgevlakt”. Dat betekent dat de besmetting minder snel om zich heen grijpt, dat de IC’s niet overbelast zijn geraakt en dat het virus veel langer onder ons is. Want die groepsimmuniteit wordt veel langzamer opgebouwd (tenzij een vaccin ons uit de nood helpt, maar dat lijkt een jaar te vergen). We weten ook dat zonder overbelasting van de IC’s circa 11% minder doden vallen. 

Persoonlijk heb ik nog steeds de overtuiging dat op dit moment al veel meer mensen antistoffen hebben dan het RIVM suggereert en dat groepsimmuniteit geen jaar meer vergt. Daar staat tegenover dat veel deskundigen beweren dat het virus nog lange tijd onder ons zal zijn. Als we willen vasthouden aan het beleid om de IC’s niet te overbelasten, zullen we gedurende langere tijd steeds weer het maatschappelijk verkeer in meer of mindere mate moeten stilleggen. Dat zal enorme kosten met zich brengen. 

Tegenover de winst van 11% minder doden staat bijvoorbeeld:

  • een enorm welvaartsverlies, omdat veel bedrijven gedwongen worden om de productie gedeeltelijk of geheel stil te leggen en omdat de wereldhandel enorm afneemt omdat ook in andere landen de economie hard krimpt;
  • door het welvaartsverlies verliest de overheid veel inkomsten, waardoor jarenlang zal moeten worden bezuinigd op essentiële voorzieningen;
  • een enorme klap voor de culturele sector omdat voorstellingen onmogelijk zijn geworden voor langere tijd, omdat musea zijn gesloten en veel boekhandels zullen omvallen;
  • een enorme sociale armoede: contactverlies met ouders, met kinderen, met vrienden, terwijl intermenselijk contact voor mensen zo belangrijk is;
  • de jeugd verliest veel tijd om zich te ontwikkelen, omdat het onderwijs een tijd is stilgevallen, waarbij vooral de kinderen die het onderwijs het meest nodig hebben, het meest onder deze periode zullen lijden;
  • door het welvaartsverlies zal de gezondheid in het algemeen afnemen en zullen er meer mensen sterven; door de focus op COVID-19 krijgen nu al veel mensen minder aandacht in het ziekenhuis die dat wel nodig hebben (om te overleven). 

Weeg af aub

Ik vind altijd dat je kosten en baten van een bepaalde beleidsmaatregel niet domweg van mekaar moet aftrekken. Beleid maken is iets anders dan sommen maken. Maar ik vind wel dat de politiek een zorgvuldige afweging moet maken van kosten en baten, van voor- en nadelen. En dat ze zich daarbij zoveel mogelijk op de feiten moeten baseren. Ik sta niet in voor de feiten die ik hier heb gepresenteerd. Omdat ik te weinig weet en omdat degenen die meer weten, daarover te weinig transparant zijn. Maar mijn grootste zorg is dat de politiek de echte afweging niet durft te maken. In ieder geval wordt het hoog tijd voor die afweging. Ook als we willen dat mensen al die beperkende maatregelen braaf blijven volgen. 

Leden van de Staten-Generaal, wilt u het debat over mondkapjes en bedden voortaan aan het kabinet laten? En wilt u doen waarvoor we u hebben gekozen: het maken van een politieke afweging van de voor- en nadelen van de lockdown? Daarmee toont u het leiderschap waar deze tijd u toe uitnodigt. 

[Ik heb deze analyse op 7 mei op basis van nieuwe data aangepast. Aanvankelijk stierf een veel hoger percentage van de patiënten op de IC. Dat heeft twee oorzaken. De kwaliteit van de behandeling zal inmiddels zijn verbeterd. En de gemiddelde leeftijd op de IC is fors verlaagd. Voor de laatste factor is mij geen verklaring bekend.]

Deel dit bericht:

Volgende pagina »