De demograaf en de stad

mei 13, 2019 by  
Filed under De Stad, Geen categorie

Clara Mulder is hoogleraar Demografie en Ruimte aan de Universiteit van Groningen. Ik spreek haar op 7 mei 2019 over de stad. Maar ik vraag haar eerst naar haar vak. Ik beschrijf in het onderstaande het gesprek, alleen specifieke uitspraken van Clara Mulder staan tussen aanhalingstekens.

Wat is demografie

Demografie gaat over de samenstelling van bevolkingen en over gebeurtenissen die die samenstelling beïnvloeden. Zoals: geboorte, sterfte en verhuizing. Maar het vak verbreedt. We krijgen steeds meer belangstelling voor (samenstelling van) huishoudens. We krijgen meer belangstelling voor kwalitatief onderzoek, naast de vele cijfers over geboorteoverschotten en vestigingsoverschotten. Maar het blijft altijd gaan om die bevolking.

Volgens de boeken heeft demografie geen formeel object, geen eigen manier van redeneren. Demografie kenmerkt zich door het materiële object: het onderwerp, namelijk de bevolking. Voor een verklaring voor de trends die demografen vinden, spelen ze vaak leentjebuur bij andere wetenschappen. Als economie, sociologie, geografie. In dat opzicht is demografie echt een interdisciplinaire wetenschap.

Toch blijkt in het gesprek dat ik met Clara heb vooral één ding: demografen hebben een heel eigen manier van redeneren. Als het om de stad gaat, start de analyse altijd met geboortes, sterftes, inkomende verhuizingen en uitgaande verhuizingen. En op basis daarvan is er een geboorteoverschot of een sterfteoverschot en een vestigingsoverschot of een vertrekoverschot. En altijd is er de factor tijd die die grootheden bepaalt. Een stad groeit niet alleen door de instroom van studenten, maar ook omdat de levensverwachting van mensen stijgt en mensen daarom later sterven. En als ik in een vraag een fout maak met cijfers: luidt het antwoord meteen: “Dat kan niet.” Demografen hebben in ieder geval iets met cijfers. 

Eenheid van analyse

Demografie gaat dus over bevolking. Maar waarnaar kijkt de demograaf nu specifiek? Naar de bevolking van een land, van een stad. Of naar het ‘demografisch’ gedrag van mensen? Kijken we naar geboorteoverschotten en vertrekoverschotten van steden of naar de levensloop van mensen (hoe vaak verhuizen ze van waar naar waar?). In het eerste geval is de bevolking binnen een bepaald territoir (in dit geval: van de stad) de eenheid van analyse, in het tweede geval het individu. Binnen de demografie spreken ze over de macro- en de micro-benadering. Clara is van de tweede benadering. In die micro-benadering ligt vaak de verklaring besloten van wat men op macro-niveau vindt. 

Macro kan niet zonder micro

Het leek mij dat het moeilijker is om gegevens van de levensloop van mensen te verzamelen, dan de geboortes en sterftes in een stad in een bepaald jaar. Maar tegenwoordig staan veel micro-data van het CBS ter beschikking van de onderzoekers, vanzelfsprekend zonder schending van de privacy. Allerlei registers zijn sinds 1995 aan elkaar gekoppeld. Bevolkingsregisters van gemeenten, gebouwenregisters, belastingregisters. Zo kan je mensen heel goed individueel volgen. 

Toch zijn die macro-cijfers op één of andere manier gemakkelijker te presenteren. Steden presenteren bijna altijd gegevens over wijken en niet over de levensloop van de mensen die in die wijken zijn geboren. Terwijl aan de universiteiten toch veel van dat laatste onderzoek wordt gedaan. Ook het SCP doet dit soort onderzoek. Je leest bijvoorbeeld dat het inkomen in een wijk is veranderd. Maar komt dat door selectieve instroom en selectieve uitstroom van mensen of omdat mensen meer of minder zijn gaan verdienen? 

Clara Mulder leert demografen om altijd op zoek te gaan naar de achterliggende dynamiek. Tegen studenten spreekt ze over de middelbare-schoolparadox. Gemeenten klagen soms over hun instroom die te laag is opgeleid en over het feit dat juist de beter opgeleide mensen vertrekken. Maar op een middelbare school zijn ze blij als ze hun leerlingen in die zes jaar veel hebben bijgebracht. Clara Mulder: “Het is niet erg voor een stad als middeninkomens vertrekken. Als je als stad je functie hebt vervuld.”

Is het echt een trend?

Het is opvallend dat demografen wel een heel eigen manier van redeneren hebben, maar dat ze nauwelijks definiëren wat een stad is. “Daar zijn we als demografen niet zo dogmatisch in.” Wel kijken ze naar verschillen tussen stedelijk en minder-stedelijk. En Clara Mulder doet nog wel eens een gevoeligheidsanalyse. Verandert het beeld als je niet alleen naar Amsterdam kijkt, maar ook naar de aangrenzende gemeenten? Voor een demograaf zijn zozeer niet steden van belang, als wel grenzen van steden. Je moet weten voor welk gebied je cijfers nodig hebt. 

En die cijfers zijn nog maar het begin. Het gaat vooral om de achterliggende dynamiek die ervoor zorgt dat de demografische kerncijfers veranderen. Als mensen later kinderen krijgen, dan groeit de bevolking minder hard. Als mensen daardoor langer in de stad blijven wonen, groeit de bevolking juist. Ook als mensen later dood gaan groeit de bevolking. Clara vat samen: “Uitstellen heeft een enorm effect op de stand van de bevolking op een bepaald moment.”

En altijd speelt de vraag: is hier sprake van een tijdelijke verandering of is er echt sprake van een trend? Heeft die achterliggende dynamiek een tijdelijk of een permanent karakter? Het brengt ons bij het onderscheid tussen cohort en leeftijd. Als mensen ouder worden en kinderen krijgen hebben ze de neiging om de stad te verlaten. Dat heeft niks met de generatie, het cohort te maken waaruit men stamt, maar alles met leeftijd(sfase). Maar het blijkt ook dat jongere cohorten langer in de stad blijven wonen. Misschien willen ze wel nooit meer vertrekken.

Wie vertrekt wanneer uit de stad

Op dit punt spreken we lang door. Clara Mulder ziet veel mythen. En volgens haar is het doorprikken van mythen een belangrijke taak van wetenschappers. Het is ook helemaal niet waar dat mensen teruggingen naar de stad. Mensen bleven er alleen langer omdat ze later kinderen kregen. Die behoefte aan een tuin is volgens Clara nog even groot als je kinderen krijgt. En er was een tijdelijk probleem in de crisis. In die tijd konden de mensen gewoon niet weg omdat hun huis onder water stond of omdat ze het gewoon niet konden verkopen. De trek uit de stad zou zijn gekeerd. Maar was helemaal niet waar. Toen de crisis voorbij was gingen ze gewoon weer wel. Dat verhaal van de stad als spons was maar een tijdelijk verhaal. 

Er is wel iets bijgekomen: de aantrekkelijkheid van de stad voor investeerders. Clara Mulder is soms bang voor een London-effect, waar de duurste wijken worden opgekocht. En waar nog maar nauwelijks wordt gewoond. Zover zijn we in Nederland nog niet, maar het zou haar niet verbazen als het op kleine schaal al aan het gebeuren is. 

In ieder geval is er binnenlands geen sprake van een vestigingsoverschot in de steden. Er is een vertrekoverschot. Wel is er een buitenlands vestigingsoverschot. En er is een geboorteoverschot. “Ik weet het niet precies waar dat vandaan komt. Men stelt het vertrek waarschijnlijk uit tot na de geboorte van het kind. Vertrekken uit de stad doen mensen rondom de geboorte van kinderen. Soms ervoor. Soms wachten ze tot erna. Hangt ook af van de woningmarkt. Bovendien worden geboortes nog steeds uitgesteld, maar dat houdt op een gegeven moment wel op. Maar er speelt toch ook nog wel iets anders. Ik denk dat mensen door uitstel van geboorten meer aan de stad zijn gehecht en daardoor meer het idee krijgen dat hun kind daar ook kan opgroeien. Steden hebben echt aan populariteit gewonnen. Het wordt niet meer gezien als onbehoorlijk om een kind in een stad te laten opgroeien. Ik ben zelf in Amsterdam opgegroeid, dat was toen heel normaal. Later ontstond met de suburbanisatie het beeld dat je een kind niet in de stad kon laten opgroeien. Dat is wel weer wat teruggedraaid. Ik denk dat ze tegenwoordig vooral later vertrekken. Maar ze vertrekken wel.”

Veel patronen

Die paar cijfers. Een geboorteoverschot, een buitenlands vestigingsoverschot en een binnenlands vertrekoverschot. Dat zijn de ‘grote’ steden in Nederland. En daarachter gaan allerlei patronen schuil. Zo kende lange tijd de meerderheid van de geboorten een migratieachtergrond, de laatste jaren is dat juist niet meer zo. Volgens Clara zijn er twee oorzaken. Ten eerste de herwaardering van de stad. Met de ‘bakfietsmoeder’. “Maar blijven die bakfietsmoeders ook nog in de stad als de kinderen pubers zijn? Als mensen maar even wachten en het kind nog krijgen in de stad heb je al een geboorteoverschot, maar na een paar jaar heb je weer vertrekoverschot van driejarigen. Ten tweede is de suburbanisatie bij de allochtonen pas de laatste jaren echt op gang gekomen. Ze gaan nu naar Almere. En krijgen daar hun kinderen. 

Natuurlijk zijn er ook dwarsverbanden tussen buitenlandse en binnenlandse migratie. Expats gaan vaak weer terug, hoewel er meer in komen dan er uitgaan. Maar ze kunnen na verloop van tijd ook doorverhuizen naar een huis in de regio. Zoals jongeren uit de regio naar de stad gaan en kunnen doorverhuizen naar het buitenland. Alle patronen komen voor. Het gaat altijd om de relatieve omvang.

En nu de sterfte nog. Sterfte is in grote steden vaak laag omdat mensen al eerder vertrekken en er komen er niet veel meer terug op latere leeftijd. Maar leeftijdsspecifiek zijn er signalen dat de sterfte hoger is in steden. Vanwege fijn stof onder andere. Sharon Dijksma wil de benzineauto’s uit Amsterdam weren omdat mensen daar 1 jaar korter zouden leven. “Ik denk wel dat het klopt.” 

De laatste zin typeert deze boeiende én bescheiden wetenschapper!

[tekst voor het boek De schaduw van de stad]

De fagot en de fagottist: Alban Wesly en zijn Leitzinger

mei 8, 2019 by  
Filed under fagot, Geen categorie

Ik had een afspraak met Alban Wesly om over zijn Leitzinger fagot te spreken. Alban kwam niet. Zijn elektronische agenda had het begeven. Een week later was Alban er wel. Hij overlaadde me met excuses en cadeaus. Hij voelde zich nog steeds rot over die stomme agenda. Ik was de enige afspraak die uiteindelijk de mist was ingegaan. 

Zelden zo’n aardige man ontmoet. Hij zal het vreselijk vinden dat ik deze anekdote doorvertel. Toch doe ik het, omdat het zo functioneel is voor het verhaal. Dat zit zo. Ik wilde Alban spreken over zijn Leitzinger fagot. Er zijn niet veel fagottisten die op een Leitzinger spelen. En dan is het opvallend dat één van onze topfagottisten meer dan tachtig concerten per jaar op een Leitzinger speelt. 

Natuurlijk, ook Alban Wesly speelde ooit op een Heckel. Hij kocht er één in de jaren 90. Jos de Lange hielp hem bij de koop. Nou ja, bij Heckel mag je alleen maar zeggen welke kleppen je wilt hebben. Vervolgens krijg je één instrument thuis gestuurd, jouw instrument. Er is geen sprake van dat je uit verschillende instrumenten zou mogen kiezen. Alban speelde er zestien jaar op. Maar de liefde tussen Heckel en Wesly ging nooit erg diep. Alban vond hem gewoon “te zwaar en te groot”. Misschien lag het aan dat ene instrument, dat mogelijk lomper was dan andere Heckels. Misschien was Heckel in die tijd op zoek naar een wat grotere klank, om nog beter de laatste stoel van symfonische zalen te bereiken. Hij weet het niet. 

Perfectionist als hij is bleef Wesly zoeken naar een andere klank. Hij hoorde over Stephan Leitzinger, die in Hösbach, 40 kilometer van Frankfurt, instrumenten maakt. En vooral S-sen. Leitzinger had het echte vak ooit bij de firma Heckel geleerd. Een jaar of zes geleden maakte Wesly op doorreis van Salzburg naar Noord-Duitsland een tussenstop bij Leitzinger en nam twee S-sen mee naar huis. Vlak voor vertrek vertelde Leitzinger hem dat hij sinds kort ook fagotten maakte. Of Wesly er even één wilde proberen. Het beviel zo goed dat Leitzinger een jaar later twee fagotten in Amsterdam op proef kwam afleveren. Twee verschillende modellen. Weer met hulp van Jos de Lange stelde Alban vast dat het ene model veel potentie had. 

Leitzinger ging weer aan het werk en kwam na enige tijd met twee fagotten van het gekozen model naar Amsterdam. Het verschil tussen beide fagotten was niet kleiner dan het verschil tussen die twee modellen. Niettemin was Wesly verrukt van één exemplaar en besloot de overstap te maken van zijn Heckel naar een Leitzinger.

Waarom? Waarom een Rolls Royce inruilen voor een Audi (ook al krijg je geld mee)? Alban: “vanwege het speelgemak”. De Leitzinger speelt veel soepeler, hij intoneert veel gemakkelijker dan de Heckel die Alban had. Hij weegt letterlijk ook minder dan de Heckel. Hij oogt smaller. Maar er gaat toch niets boven een Heckel? Alban krijgt het nauwelijks over zijn lippen, maar toch zweert hij bij zijn Leitzinger. En wie hem hoort in Calefax kan alleen maar beamen dat het een prachtig instrument is. 

Daar ligt misschien een sleutel van het raadsel. Alban Wesly is kamermusicus. Hij speelt nog wel een enkele keer in een ensemble voor moderne muziek, maar zijn hoofdbaan is Calefax, al 33 jaar. Met vijf rietblazers heb je geen groot geluid nodig. En de Leitzinger mengt en kleurt net zo gemakkelijk als een Heckel. 

Schoorvoetend vertelt Alban ook het verhaal dat hij nog een tijdje op een andere, geleende Heckel heeft gespeeld, toen zijn Leitzinger nog wat aanpassingen nodig had. En dat hij die Heckel nog een keer heeft geleend toen Calefax optrad als solist bij het Radio Philharmonisch in een groot werk van Luca Francesconi, met een mega-bezetting. In de Grote Zaal van het Concertgebouw. Daar kwam hij met zijn Leitzinger niet overheen.

Op de vraag of hij niet weer was gaan twijfelen omdat die geleende Heckel toch veel beter was dan de Heckel die hij zelf ooit had gehad, komt aanvankelijk geen duidelijk antwoord. Alban twijfelt of hij wel moet twijfelen. En dan zegt hij: “Voor mij is de Leitzinger perfect. Ik ben er erg blij mee.”

Hij vertelt enthousiast over het niveau van de klankverschillen per register. Een fagot hóórt klankverschillen te hebben tussen de registers. Als je maar wel gemakkelijk van het ene register naar het andere komt. Bij een slechte fagot zijn die klankverschillen tussen registers vaak te groot. Maar een fagot moet voor Alban ook niet te egaal zijn. Als een F wordt gespeeld op een fagot, moet hij dat kunnen horen, ook zonder absoluut gehoor. En een Fis mag soms best een beetje ‘scherp’ zijn, als je hem op een ander moment maar met wat extra kleppen mild kan laten klinken. 

Maar bovenal is het persoonlijk. Zoals Alban zegt: “Het is een gevoelszaak”. Hij zegt niet dat een Leitzinger beter is dan een Heckel. Maar voor hem persoonlijk is een Leitzinger wel beter dan een Heckel. Hoe mooi een Heckel ook klinkt. Voor Alban was die ene Heckel te zwaar, te groot, te dominant wellicht ook. En meteen voegt hij er weer aan toe dat de verschillen tussen individuele instrumenten vaak groter zijn dan tussen twee merken. Maar toch kiest hij weloverwogen voor een Leitzinger. 

Ik zie plotseling die man weer voor me die me overlaadt met excuses en cadeautjes omdat hij zonder enige schuld een afspraak was vergeten. Ik kan me voorstellen dat bij zo’n aardige man geen groot instrument past. En zeker niet als het instrument wat lomp is uitgevallen. Toch zijn het niet alleen haantjes die op een Heckel spelen. Interessant om die relatie tussen de fagottist en zijn of haar instrument verder te verkennen. 

Photo by Leitzinger. Used with permission of Stephan Leitzinger

[column voor De Fagot]

De onmacht van het parlement

april 24, 2019 by  
Filed under Geen categorie

Er zijn te veel debatten in het parlement. Kadija Arib heeft het zelf gezegd. Radio debatteert over dit beklemmende onderwerp. Iedereen gaat mee in de gedachte dat er ‘te veel’ zijn. En de algemene gedachte is dat we dit ‘te veel’ te danken hebben aan de ijdelheid van kamerleden. Ze willen allemaal met hun eigen debat in de media komen. Want dat is de enige manier om na vier jaar hoog op de lijst te komen. Veel verder komt men niet. 

Gelukkig wordt Wim Voermans, hoogleraar staatsrecht in Leiden ingebeld. Die spreekt een beetje zoals hij eruit ziet. Slordig. Maar het zijn de eerste zinnige woorden in het gesprek. Hij vraagt zich terecht af wat ‘te veel’ is en zegt dat het aantal debatten niet eens erg toeneemt. Hij vertelt dat het aantal media-optredens van kamerleden geen relatie heeft met de plaats die men op de volgende kieslijst inneemt (als we de fractievoorzitters even buiten beschouwing laten). En hij zegt dat het ook de functie van Kamerdebatten is om de  mening van mensen ‘in het land’ te laten horen. Van het ijdelheids-argument blijft weinig over. [Ook grappig om zo’n argument te horen van mensen die maar al te graag op de radio meebabbelen, terwijl ze toch werkelijk door niemand zijn gekozen.]

Toch miste ik nog steeds een belangrijk argument: de onmacht van het parlement. Wat moet je doen als een minister niet naar je luistert? Schriftelijke vragen stellen om na drie maanden met vier kluitjes in het riet gestuurd te worden? Ik kan me die frustratie wel voorstellen. Zo’n minister wordt omringd door grote hoeveelheden communicatie-adviseurs die ervoor zorgen dat er niets naar buiten gaat dat de minister schade kan berokkenen. Zo’n minister wordt omringd door een zware ambtelijke top die het grootste deel van de dag bezig is om hun minister uit de wind te houden. Zo’n minister heeft eindeloze hoeveelheden flex-werkende ambtenaren tot zijn beschikking die ervoor zorgen dat een minister zo foutloos en zo kleurloos mogelijk het debat met de Kamer doorstaat. Intussen wordt de Kamer nauwelijks ondersteund en worden de fracties steeds kleiner zodat Kamerleden van steeds meer zaken verstand moeten hebben. Inderdaad, ik zou uit onmacht ook heel vaak een debat met de minister aanvragen. 

Het gaat dus veel meer om de onmacht van het parlement en niet om de ijdelheid van Kamerleden. Kamerleden afzeiken is overigens het slechts denkbare populisme. Je afzetten tegen de elite, maar je pijlen dan wel richten op het zwakste deel van die elite. Het zou beter zijn om serieus na te denken hoe we de macht van het parlement kunnen vergroten. Tom van der Meer heeft daarvoor een uitstekend voorstel gedaan: vorm vaker minderheidskabinetten. Dat verzwakt de positie van het kabinet tegenover de Kamer. Dan wordt het kabinetsbeleid in samenspraak met de Kamer vastgesteld. Dan wordt het kabinet de vragende partij. En hoeven Kamerleden niet meer al die vruchteloze debatten aan te vragen. 

Zo moeilijk is klimaatbeleid niet

april 16, 2019 by  
Filed under Geen categorie

Jan Paternotte en Rutger Schoris doen een uitstekend voorstel in NRC-Handelsblad: een vliegtaks voor korte vluchten vanaf Schiphol. Ze richten zich rechtstreeks tot de bazen van KLM, Schiphol en NS. Deze drie heren schreven vorig jaar al dat meer mensen op kortere afstanden de trein zouden moeten nemen in plaats van het vliegtuig. Nu was dat wel een heel bijzondere gelegenheidscoalitie. KLM en Schiphol waren vooral op zoek naar ruimte voor langere vluchten en de NS zocht meer klanten voor de trein. En toevallig waren ze het op dat moment samen eens. Vooral om de overheid ertoe aan te zetten meer geld op tafel te leggen voor investeringen op het spoor. Aan dat soort doorzichtige en onwaarachtige acties zou je eigenlijk geen aandacht moeten schenken. Paternotte en Schoris doen dat wel. En daarom verdwijnt hun betoog een beetje in het niets.

Terwijl het onderwerp zo simpel is. Ik doe een poging. Terwille van het klimaat moeten we minder CO2 uitstoten. Reizen per vliegtuig levert 10 keer zoveel CO2-uitstoot op als reizen per trein. Dus zou het goed zijn als mensen vaker de trein zouden nemen. Dat kan allemaal zo zijn, maar mensen beslissen zelf hoe ze reizen. En de meeste mensen laten zich leiden door drie factoren: tijd, geld en kwaliteit. Wat is het snelste, wat is het goedkoopste en wat is het aangenaamste. En die drie factoren zorgen ervoor dat heel veel mensen de trein prefereren als ze naar Brussel gaan en het vliegtuig als ze naar Londen, Parijs of Berlijn willen. Dat kunnen we vervelend vinden voor het klimaat, maar het is niet anders.

Tenzij we iets veranderen aan ‘tijd, geld en kwaliteit’. De reistijden per trein veranderen bij hoge investeringen en dan ook nog pas op langere termijn, omdat het aanleggen van nieuwe infrastructuur heel veel tijd kost. Op korte termijn levert dat geen ander reisgedrag op. Het reizen per trein wordt aangenamer als we minder hoeven over te stappen of gemakkelijker tickets kunnen kopen. Daarop valt niet meer zoveel te winnen, afgezien van de vervelende overstap in Brussel voor de reizigers voor Londen. Dan resteert de prijs. En Paternotte en Schoris hebben helemaal gelijk dat we het reizen per vliegtuig duurder moeten maken door het invoeren van een vliegtaks. Wat mij betreft overigens niet alleen voor de kortere vluchten, omdat de maatschappelijke kosten van het vliegen sowieso onvoldoende worden doorberekend in de prijzen van de tickets. 

Daarmee staat die substitutie van vliegen door treinen op de kortere afstanden model voor het hele klimaatbeleid. Het heeft weinig zin als een paar directeuren roepen dat het eigenlijk beter zou moeten. Het heeft ook weinig zin als we weer meer geld van de overheid gaan vragen voor ongetwijfeld goede investeringen. Het heeft vooral zin als we het gedrag van burgers veranderen. En niet met een beroep op verantwoordelijkheid voor de wereld van onze kinderen. Maar door de mix geld-tijd-kwaliteit zo te veranderen, dat burgers wel gedwongen worden om een andere keuze te maken. En ja, de overheid zal die mix moeten veranderen. 

Zo is de overheid er niet voor om mij te verplichten 3,5 zonnepaneel op mijn dak te leggen, om met mijn buren samen een warmtepomp aan te schaffen of om mijn zolder te isoleren. Als fossiele energie duur genoeg wordt, zal ik heus op tijd mijn knopen tellen. En dan beslis ik zelf wel hoe ik van het gas afkom. 

Zo simpel is een goed klimaatbeleid. Het zou goed zijn als politici en die vele ambtenaren niet bedenken wat ik moet gaan doen, maar mijn mix van geld-tijd-kwaliteit zo gaan veranderen dat ik zelf dingen ga doen die klimaatverandering tegengaan. 

De schaduw van de stad

april 9, 2019 by  
Filed under artikel, De Stad

Parijs wordt te duur, Bordeaux heeft de toekomst. Zo meldt de Volkskrant van vanmorgen. Kranten zijn dol op nieuwe trends. Je moet dus altijd voorzichtig zijn met dat soort berichten. Zo valt het me op dat Parijs in de bijbehorende grafiek 2 miljoen inwoners heeft tegen Berlijn bijna 4. Daar worden blijkbaar appels met peren vergeleken. Toevallige gemeentegrenzen versus agglomeraties. En de simpele vraag waarom Parijs zo duur wordt, komt niet aan de orde. Zou het iets te maken kunnen hebben met het feit dat heel veel mensen daar willen wonen. En dat met name de hoogopgeleide hogere inkomens daar willen wonen? Zo slecht zal het er dus toch niet zijn. 

Toch gedijt het bericht op een nieuwe onderstroom. Na alle succesverhalen over de steden (de Triomf van de stad) begint aandacht te komen voor de achterkant van die Triomf. Voor het feit dat de middeninkomens de steden worden uitgedreven, nadat de lagere inkomens al veel eerder in hun banlieus zijn opgesloten. Dat gentrificatie niet alleen betekent dat er meer plek voor hogere inkomens, maar dat ook lagere inkomens zijn verdreven. Dat niet alle steden even populair zijn. En dat een gebrek aan opleiding een steeds grotere handicap wordt. 

Maar het is niet alleen aandacht voor de andere kant van de medaille, het lijkt er ook echt op dat het omslagpunt soms is bereikt. Huizen in de steden worden niet alleen onbetaalbaar duur (althans voor velen), ze worden ook een beleggingsobject. Toeristen brengen niet alleen steeds meer geld in het laatje, maar verstoppen ook delen van de stad. De groei van de infrastructuur kan de groei van de mobiliteit niet meer bijbenen. Het grote aantal nationaliteiten geeft bij groepen autochtonen een ontheemd gevoel. 

Ik weet het: al die nadelen zijn minder sexy dan de Triomf van de stad, met al zijn expats, kenniswerkers, valley’s en campussen. Over dat laatste worden veel gemeentelijke nota’s geschreven. Maar het is de vraag of dat juist is. Want hoeveel invloed heeft de lokale overheid op de Triomf van de stad? Het zou best eens kunnen zijn dat de lokale overheid veel meer kan doen aan het tegengaan van de schaduw van de stad. 

En daarmee is de titel van mijn nieuwe boek genoemd. De schaduw van de stad. Ik zal hier de komende tijd regelmatig teksten publiceren die onderdeel zijn van dat project. Correcties en commentaar zijn van harte welkom. 

Wim Kuijken’s kijk achter de Haagse schermen

april 1, 2019 by  
Filed under Geen categorie

Wie naar het beste bestuurskundige boek van de laatste jaren zoekt, kan het bij bol.com niet vinden. Ik beperk me hier tot het Nederlandse taalgebied. Het gaat om het boek Dienen en beïnvloeden, waarvoor Paul ‘t Hart en Wim Kuijken samen tekenden. Dat zit zo.

In de Haagse binnenwereld is Wim Kuijken een groot man. Hij begon ooit op Economische Zaken, klom vervolgens op tot secretaris-generaal van Binnenlandse Zaken, na een tussenstop als gemeentesecretaris van de gemeente Den Haag, werd secretaris-generaal van Algemene Zaken (en werkte daar onder Wim Kok en Jan Peter Balkenende) en sloot af als Deltacommissaris na een kort interregnum als secretaris-generaal van het ministerie van Verkeer en Waterstaat. Als Deltacommissaris was Kuijken verantwoordelijk voor de toekomstbestendigheid van de waterveiligheid. 

Paul ‘t Hart is één van de origineelste Nederlandse bestuurskundigen van dit moment. Hij werkt al een aantal jaren samen met Wim Kuijken bij de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur. Daar is het plan ontstaan om een aantal saillante momenten uit de ambtelijke carrière van Kuijken op schrift te stellen. En saillante momenten heeft Kuijken zeker meegemaakt. Het aftreden van Bram Peper vanwege de bonnetjes, het einde van Paars met Fortuyn, het gedoe met Zorreguieta, Margarita en Mabel, de implosie van het eerste kabinet Balkenende, de Catshuisbrand, om de belangrijkste te noemen. 

De opbouw van het boek is helder. ’t Hart interviewt Kuijken en rondt elke casus zelf af met een bestuurskundige duiding. Kuijken vertelt openhartig en ‘t Hart stelt blijkbaar de juiste vragen. Zo wordt elke casus een pareltje van Haagse geschiedschrijving. Voor de velen die niet dagelijks van nabij de relatie tussen de minister en de ambtelijke top van zijn departement meemaken, is het een zeer verhelderend boek. Maar ook de journalisten die indertijd van deze casus verslag hebben gedaan moet het uitermate boeiend zijn om terug te lezen wat zich achter de schermen heeft afgespeeld. 

Er is één probleem met het boek: de auteurs beseffen niet dat ze het beste bestuurskundige boek van de laatste jaren hebben geschreven. Het boek wordt in eigen beheer bij de NSOB uitgegeven (en is daarom bij bol.com niet te vinden). Ze hadden er iets meer tijd voor moeten uittrekken. En een goede redacteur met enig gezag heeft blijkbaar ontbroken. Want het boek had gemakkelijk een klassieker kunnen worden als: 1) Wim Kuijken niet zelf zijn levensloop had beschreven, die aan de beschrijving van de casus vooraf gaat, 2) ‘t Hart zijn bestuurskundige duiding had geïntegreerd met het verslag van zijn interviews, 3) Wim Kuijken soms wat kritischer was bevraagd en 4) de titel van het boek minder oubollig was geweest. En dat had iemand even tegen Kuijken en ‘t Hart moeten zeggen. Maar niet getreurd: het boek is bij de NSOB te downloaden. Meteen doen. 

https://www.nsob.nl/wp-content/uploads/2018/06/NSOB-Dienen-En-Beinvloeden-volledig-boek.pdf

Baudet is geen grutto

maart 26, 2019 by  
Filed under Geen categorie

Een vriendin wilde weten wat ik van de verkiezingen vond. Zeg maar: van Baudet. Ik vroeg haar vanuit welk perspectief ze commentaar wilde. En ik voelde me meteen weer die wetenschapper die altijd hinkt tussen twee analyses: de wetenschappelijke en de politieke. Wilde ze weten wat de wetenschapper vond van verkiezingsuitslag of wilde ze de emotie van de politiek betrokken burger horen die zijn hele leven links heeft gestemd? Vooral wetenschappers die de politiek en het openbaar bestuur bestuderen, hebben last van die spagaat.

Als wetenschapper zou ik naar de context verwijzen (Trump, Brexit, gele hesjes), ik zou verwijzen naar de kloof tussen hoger- en lageropgeleiden, van wie de laatsten steeds meer het gevoel hebben niet te worden gehoord. Ik zou vaststellen dat de hoogopgeleiden in Amsterdam en Utrecht Baudet minder kansen hebben gegeven dan de laagopgeleiden in Rotterdam. Ik zou Baudet vergelijken met Wilders (minder salonfähig), met Fortuyn (zelfde vastgoedjongens en allebei pronkend met een wetenschappelijke carrière die nauwelijks de moeite waard was). 

Maar er is niet alleen een wetenschappelijk perspectief. Die overwinning van Baudet raakt me gewoon als mens. Forum voor Democratie was vorige week de grootste partij van het land. Een partij die niet alleen extreem-rechtse standpunten verkondigt, maar er ook geen enkele moeite mee heeft om heel veel feiten heel erg te verdraaien. En vooral dat laatste raakt de democratie in haar kern. Het gaat blijkbaar niet meer om het publieke debat, maar om de macht. En democratie is bij Baudet niet meer een symbool van verbondenheid maar een middel om bevolkingsgroepen tegen elkaar op te zetten. En het afzetten tegen de elite wordt hier vooral gebruikt als instrument om zelf tot de nieuwe elite te worden geroepen. Dat vraagt om een reactie, vanzelfsprekend om een waardige reactie, ter bescherming van de democratie en ter bescherming van al diegenen die zich plotseling hebben te rechtvaardigen dat ze hier wonen als ieder ander.

In het wetenschappelijke perspectief gaat het om begrijpen, om Verstehen. In het persoonlijke perspectief gaat het om oordelen, om het bepalen van een standpunt. Er is nog een derde perspectief: het strategische, het perspectief van de politicus die met het fenomeen Baudet wordt geconfronteerd. Zo zal de VVD het kabinet voor 2021 moeten laten vallen om het gat op rechts niet nog groter te laten worden. Alleen al om puur strategische redenen zal de VVD een ruk naar rechts moeten maken, en de migranten zullen daarvan ongetwijfeld de dupe zijn. Maar uiteindelijk zullen alle partijen zich afvragen waarom zij in meer of mindere mate stemmen verliezen aan Baudet. Wat doet hij wel wat zij niet doen? En daarom zullen ze uiteindelijk allemaal in zijn richting opschuiven. Ook als hun persoonlijke standpunt zich daar eigenlijk tegen verzet.

Het eerste analytische perspectief heb je altijd nodig, het tweede normatieve perspectief behoor je te hebben, en je ontkomt in de politiek ook niet aan het derde strategische perspectief. Het is ook heel onschuldig om drie perspectieven naast elkaar te hanteren voor kleine onderwerpen. Denk aan het verdwijnen van de grutto uit het Friese land. Maar Baudet is geen grutto. Met Baudet heeft de Nederlandse politiek zijn onschuld verloren. En moeten het eerste en derde perspectief ons er niet van weerhouden om altijd een helder normatief standpunt te blijven innemen. 

Zijn provinciale verkiezingen voor provincialen

maart 18, 2019 by  
Filed under De Stad, Geen categorie

“Overheid, geef de provincie goed vervoer.” Het is de kop van een artikel van Franca Treur in de NRC  van afgelopen zaterdag. Ze is gevraagd om iets over de provincie te schrijven, zo vlak voor de verkiezingen voor de Provinciale Staten. Voor Franca is de provincie blijkbaar het achterland. Ze beklaagt zich vooral over de reistijden naar Zeeland. De koppensneller begrijpt meteen welke titel bij het artikel past: “Overheid, geef de provincie goed vervoer.” De provincie, dat gaat over dorpen die krimpen, over het landelijk gebied, dus over het achterland van Nederland. Vraag een Amsterdammer naar de ‘provincie’, en hij zal het daar helemaal mee eens zijn.

Alle media, ook de NRC, hadden weken lang moeite gedaan om aandacht te schenken aan de verkiezingen voor de Provinciale Staten. Er werd gesproken over de identiteit van de provincie. Die meestal niet bestond. Er werd gesproken over het belang van het provinciaal bestuur. Er werd ons uitgelegd dat de provincie gaat over ruimtelijke ordening, over wonen en over regionale economie. Maar iedereen die iets van het openbaar bestuur weet, weet dat de provincie gaat over de ruimtelijke ordening van de dorpen, over het wonen in de dorpen en dat de steden trekkers zijn van de regionale economie. En dat de steden zich weinig aantrekken van de provincie. 

Je ziet zo’n redactievergadering van de krant voor je. Hoe verslaan we dit jaar de Provinciale Statenverkiezingen? Een 60-jarige redacteur zegt dat de democratie belangrijk is en verzandt in een verhaal over Wilders, Baudet, Trump en Bolsaro. De anderen begrijpen zijn verhaal niet helemaal, maar begrijpen wel dat ook die verkiezingen voor de Provinciale staten iets met onze democratie te maken hebben. Dus komt er een serie over alle provincies. De twaalf provincies worden over twaalf stagiaires verdeeld. 

Dan is het werkelijk komisch dat in het laatste weekend voor de verkiezingen de provincie weer is, wat het altijd was: het achterland. In diezelfde krant stond ook al een samenvatting van al die schitterende verhalen over al die schitterende provincies. De belangrijkste conclusie: de burger voelt zich verbonden met zijn plek, met zijn stad, met zijn dorp, met zijn polder, met zijn kanaal, maar niet met een provincie. De provincie is van niemand. 

Toch verdient het pleidooi van Franca Treur weerwoord. Haar verhaal is typisch het verhaal van een stedeling die elk half jaar heel veel tijd kwijt is om haar ouders in Zeeland te bezoeken. ‘Wij’ gaan op de fiets naar Hoppe en het Concertgebouw. ‘Wij’ brengen onze kinderen in de bakfiets naar het Barleus. Maar al die mensen ‘in de provincie’ vinden het helemaal niet erg ze zo ver van de stad wonen. Daarmee zijn ze ook zalig onbereikbaar voor al die praatjes-makende stedelingen, die met hun praatjes vooral onze rust verstoren. Nee, het zou inderdaad goed zijn als bij de Provinciale Statenverkiezingen alleen de provincialen komen stemmen.

Succesvol #klimaatbeleid dichtbij

maart 13, 2019 by  
Filed under artikel

Veel negatieve en sombere berichten over de doorrekening van het Klimaatakkoord door PBL en CPB. Dat politieke partijen en milieubeweging hun kaarten nog even tegen de borst houden begrijp ik goed. Maar dat ook kranten een sombere toon aanslaan, daar begrijp ik niets van. 

Het doel is: 49% CO2-reductie in 2030. De huidige plannen voorzien in een reductie van 43 tot 51%. Oké, dat is wellicht te weinig. Maar de CO2-belasting voor bedrijven, waartoe het kabinet inmiddels heeft besloten, zit nog niet het pakket. Deze enorme opgave van een halvering van de CO2-uitstoot is dus gewoon binnen handbereik. Ik weet het, er zijn nog veel onzekerheden, maar wie had 5 jaar geleden kunnen denken dat er nu concrete plannen op tafel liggen die zo’n enorme impact hebben op de CO2-uitstoot en daarmee op het klimaat? Bovendien heeft het kabinet zich al aan die 49% gecommitteerd.

Nog meer verrast was ik over de financiële gevolgen van het Klimaatakkoord. Het hele akkoord kost de overheid 1,6 – 1,9 miljard euro per jaar, veel minder dan het PBL vorig jaar nog had berekend. [Waar blijft kletsmajoor Baudet met zijn € 1000 miljard?] En voor die 1,6 – 1,9 miljard euro per jaar krijgen we niet alleen een beter klimaat, maar ook een transitie van de economie die voor meer werkgelegenheid en meer economische groei zal zorgen. En het vestigingsklimaat voor bedrijven wordt op geen enkele wijze geschaad.

En dan de kosten voor de burger: 0,4% in 2030! Natuurlijk melden sommige kranten al weer dat het om 1,5% gaat (dan nemen ze allerlei andere klimaatmaatregelen ook mee), maar het Klimaatakkoord op zich, al die 600 voorstellen, kosten de burger slechts 0,4% van zijn inkomen. Hoeveel zal dat inkomen intussen door economische groei zijn gestegen? 

We zijn nog maar een stappen verwijderd van een succesvol klimaatbeleid!

Aardbevingen in Groningen en bellenblazen in Den Haag

maart 8, 2019 by  
Filed under Geen categorie

Er komt een parlementaire enquête over de aardbevingen in Groningen. Om het vertrouwen van de (Groningse) burger in de overheid te herstellen. Zo luidt het motief van de Kamer. Ik gebruik het begrip Haags kaasstolp niet graag, vooral omdat ik niet graag afgeef op Den Haag. Maar hier is echt sprake van bellenblazen in de kaasstolp. 

Wat is namelijk het geval? De parlementaire enquête zal pas starten als met het afhandelen van de schadeclaims en met het versterken van de huizen voortgang wordt gemaakt. Hoe cynisch wil je het hebben? Al jaren wachten de Groningen op het afhandelen van hun schadeclaims en op het versterken van hun huizen. Elke schadeclaim lijkt tot op heden te verzanden in bureaucratie en vooral in deskundige tegenwerking. Elk huis dat moet worden versterkt wordt elke keer op een andere wachtlijst geplaatst. Dus als dat plotseling allemaal wel zou lukken, krijgen we een parlementaire enquête om het vertrouwen van de burgers in de overheid terug te winnen. 

Nee, het is nog cynischer. Ik hoor een braaf Kamerlid voor de radio vertellen dat die schadeclaims voortvarend zullen worden afgehandeld als een nieuw Instituut Mijnbouwschade in het leven is geroepen. Daarvoor hadden we het Tijdelijk Instituut Mijnbouwschade. Daarvoor hadden we het Centrum Veilig Wonen. En daarvoor klooide de NAM zelf maar wat aan met de burgers. In alle gevallen bleven de claims op een bureau liggen. En het brave Kamerlid belooft dat alles beter wordt als de Groningers weer met een ander instituut worden geconfronteerd. En voor de versterking van huizen moet volgens hetzelfde brave Kamerlid ook een nieuw instituut het licht zien. De  NCG, de nationaal coördinator Groningen (ofwel Hans Alders) was de afgelopen jaren daarvoor verantwoordelijk. Bij de NCG werken 250 ambtenaren die veel meer kosten dan inmiddels aan de versterking van huizen is uitgegeven. Die ambtenaren moeten blijkbaar eerst worden overgeplaatst naar een nieuw instituut voordat ze gaan doen waarvoor ze al jaren zijn aangesteld. 

Gelooft u het? Het afhandelen van schadeclaims en het versterken van huizen komt echt op gang als die twee nieuwe instituten van start zijn gegaan. Nieuwe huisvesting, nieuwe meubels, een nieuwe directeur, een nieuw Organisatie- & Formatierapport, oude medewerkers worden opnieuw benoemd, een nieuwe Ondernemingsraad, nieuwe bevoegdheden op basis van nieuwe wetgeving. Oh ja, en een nieuwe Raad van Toezicht (als voorzitter wordt gezocht in de kringen van Wallage, Kamminga, Alders, Hermans, Nijpels en Pechtold). En dat moeten we allemaal geloven van een braaf Kamerlid dat schuldbewust opmerkt dat hij “dit dossier” ook nog maar vanaf vorige zomer “doet”. 

En als we dat allemaal hebben gehad, komt er een parlementaire enquête om het vertrouwen van de burger in de overheid terug te winnen. Om vast te stellen wat er fout is gegaan. Het antwoord weten we al: veel. 

Als ik Groninger was hoefde die enquête voor mij niet zo nodig. Als ik Groninger was had ik ook geen behoefte aan weer een paar nieuwe instituten. Als ik Groninger was zou ik graag willen dat mijn schade eindelijk eens, en ruimhartig zou worden vergoed en dat mijn huis zou worden versterkt om toekomstige schade te voorkomen. Als ik Groninger was zou ik willen dat niet altijd over over mij werd besloten, maar dat ik zelf het heft in handen mocht nemen. En als ik Groninger was, was ik het vertrouwen in de overheid al lang kwijtgeraakt. 

[verschijnt in Trouw van 20 maart 2019]


« Vorige paginaVolgende pagina »