Zeeland is veel mooier dan haar commissaris vertelt

februari 18, 2020 by  
Filed under artikel, Geen categorie, Voorpagina

Een vriend vroeg wat ik van ‘Zeeland’ vond. Hij doelde op de mariniers die niet komen. Dat vond hij heel onfatsoenlijk. Je hoort je aan afspraken te houden. Hij begreep de boosheid van de commissaris van de koning in Zeeland, Han Polman, heel goed.

Ik antwoordde dat ik het wel een mooi toneelstukje vond, waarin een verkeerd besluit uit het verleden door een staatssecretaris werd gerepareerd. Het is immers niet meer van deze tijd om mariniers met hun werkende vrouwen en schoolgaande kinderen zo maar van Doorn naar Vlissingen te verplaatsen. Alsof het koelkasten zijn. Niet voor niets zijn veel mariniers in de afgelopen jaren reeds vertrokken om de overstap naar Vlissingen voor te zijn. Als Barbara Visser nog even had gewacht, was er niemand meer om overgeplaatst te worden. 

Zo’n fout moet dus worden hersteld. Dat laat je een staatssecretaris doen. De minister-president houd je buiten beeld, hij moet niet worden beschadigd door zo’n simpel akkefietje. En als die staatssecretaris te veel brokken maakt, laat je haar straks vallen. Ook dat offer wil je wel brengen als kabinet. Bovendien laat je de staatssecretaris zogenaamd eerst nog eens in het zand bijten in de Trèveszaal om iedereen te laten zien dat je veel moeite hebt met het besluit. En Hugo de Jonge mag als oer-Zeeuw vertellen dat hij er niets van wist. Je weet immers dat de Zeeuwen boos worden. Ze voelen zich achtergesteld. Ze zijn al een rechtbank kwijtgeraakt en hadden gehoopt dat al die mariniers met hun werkende vrouwen veel economische voorspoed zouden brengen. 

Tot op heden verloopt alles volgens de regels van het spel. Ook Zeeland kent die regels. Dat ze die mariniers nooit zullen zien, wisten ze al jaren. Maar daar moet wel iets tegenover staan. Dus je zegt niet dat je het besluit van het kabinet kan begrijpen, nee, je zegt dat je heel boos bent. Je roept dat “afspraken zijn geschonden”. Maar het grappige is dat we in Nederland hogere en lagere overheden hebben. En het Rijk heeft gewoon de bevoegdheid om te besluiten of die mariniers wel of niet naar Vlissingen gaan. En het Rijk heeft ook de bevoegdheid om op dat besluit terug te komen.

Het woord “afspraak” is dus een geweldig frame, om de indruk te versterken dat je bent genaaid. En als iedereen gelooft dat je bent genaaid, kan je compensatie eisen voor het enorme verlies dat je lijdt. Dus hoe harder Polman iets roept, des te groter is de kans dat Zeeland er iets voor terugkrijgt. Allemaal toneel. 

Toch is het de vraag hoe wijs Polman’s gedrag hier is. Al dat misbaar versterkt de gedachte dat Zeeland steeds verder wegzakt. Dat Zeeland een provincie is waaruit langzaam het laatste leven verdwijnt. Het zou beter zijn als Polman zijn provincie op een andere manier zou bezien. Persoonlijk vind ik Zeeland een pareltje onder de Nederlandse provincies. Prachtige stadjes, prachtige stranden, lieflijke dorpjes. En ja het gebied is wel kwetsbaar. Ecologisch door de vervuilende Deltawerken, en economisch door de vernietigende industrieterreinen. Dus Polman zou er goed aan doen om de Zeeuwse wateren weer op te schonen en snel afscheid te nemen van de vervuilende industrie. Meneer Polman, geniet van uw prachtige provincie, werk aan de echte kwaliteiten van Zeeland en zeur niet om die paar mariniers.

Waarom er hoogopgeleiden en laagopgeleiden zijn

februari 14, 2020 by  
Filed under artikel, Geen categorie, Voorpagina

Je hoort het soms: “We moeten niet meer spreken over hoogopgeleid of laagopgeleid”. Het klinkt sympathiek, maar niet alles wat sympathiek klinkt, is ook wijs. 

Waarom is het sympathiek? Omdat het onderscheid tussen hoog- en laagopgeleid suggereert dat de een meer waard is dan de ander. En dat is gelukkig niet de wijze waarop we in onze samenleving over mensen denken. Bovendien zegt hoogopgeleid weinig of niets over vele andere kwaliteiten. Een hoogopgeleide is niet meteen aardiger of slimmer of bruikbaarder dan een laagopgeleide. Hij heeft alleen een opleiding die hoger wordt ingeschat. Het is dus in ieder geval sympathiek om minder gewicht te geven aan het onderscheid tussen hoogopgeleid en laagopgeleid. 

Waarom is het onwijs? 

Ten eerste: er valt informatie weg om een samenleving te duiden. Ook als we gaan spreken over theoretisch en praktisch opgeleide mensen (wat we overigens ook gewoon kunnen doen als we het onderscheid tussen hoogopgeleid en laagopgeleid blijven gebruiken), weten we gewoon minder over iemand. Hoe onbelangrijk die opleiding in bepaalde opzichten ook mag zijn. 

Ten tweede: waar trek je de grens? Moeten we ook het onderscheid tussen hogere en lagere inkomens laten vervallen? En tussen jong en oud? En tussen man en vrouw? Omdat we het onjuist vinden dat sommige mensen meer verdienen dan anderen. Omdat de ervaring van jongeren niet minder belangrijk is dan die van ouderen. Omdat het inkomen van vrouwen nu eindelijk gelijk moeten worden getrokken met het inkomen van mannen. 

Ten derde: het is verhullend. Nu weten we nog dat hoogopgeleiden vaker kosmopolitischer denken dan laagopgeleiden. Nu weten we nog dat laagopgeleiden meer geneigd zijn op populistische partijen te stemmen. Nu weten we nog dat laagopgeleiden ondervertegenwoordigd zijn in de Tweede Kamer. En we weten bijvoorbeeld dat laagopgeleiden nog altijd veel minder verdienen dan hoogopgeleiden. 

Ten vierde: het is gewoon vals. Ook als je niet meer over hoogopgeleid en laagopgeleid praat, zullen nog steeds veel mensen bij een sollicitatie simpel worden afgewezen omdat ze geen diploma hebben.  Hoe belangrijk andere vaardigheden op je werk ook zijn, voor heel functies is gewoon vereist dat je een master of een bachelor succesvol hebt afgerond. Daarom is het voorstel om niet meer over hoog- en laagopgeleid te spreken vooral een luxe van mannen en vrouwen die hun diploma’s al lang op zak hebben. 

De #NOVI als vrijwilligerswerk

januari 24, 2020 by  
Filed under artikel, Geen categorie

Het kan dus toch. Een nationale visie schrijven voor de ruimtelijke ordening. Lees Klein land, grote keuzes van de onafhankelijke denktank Denkwerk. En je denkt: hoe eenvoudig kan het zijn. 

Ik kende Denkwerk nog niet. Ik kende slechts enkele leden. Maar ik zal ze na vandaag niet meer vergeten. Denkwerk wilde een soort NOVI (Nationale Omgevingsvisie) schrijven en vroeg zich af wat daarvoor nodig is. Hun recept is eenvoudig:

  1. Beschrijf de huidige situatie. 
  2. Beschrijf welke trends om ruimtelijke antwoorden vragen.
  3. Weeg de ruimtelijke wensen tegen elkaar af. 

Zeg maar: een frisse combinatie van gedegen kennis en goede politieke keuzen. 

De huidige situatie beschrijven ze maar summier. Ze laten zien hoe de ruimte over de verschillende functies is verdeeld. En ze wekken vooral de indruk de situatie te kennen. Zo laten ze zich negatief uit over verrommeling en verdozing van het landschap en over de versnippering van het Groene Hart. En beseffen heel goed dat Nederland ook krimpregio’s kent.  Belangrijk is dat ze Nederland eerder als een dunbevolkte stad zien dan als een dichtbevolkt land. Dat is vruchtbaar. 

Dan de trends. 

Ten eerste moeten in de komende decennia 1,6 miljoen nieuwe woningen worden gebouwd. Denkwerk verzet zich tegen het ‘paradigma’ van de stedelijke verdichting. Om de simpele reden dat al die woningen waaraan behoefte is niet binnen de stedelijke grenzen kunnen worden gebouwd. Er is immers vooral behoefte aan eengezinswoningen en aan goedkope woningen. En de markt bouwt in de stad vooral te dure appartementen. Denkwerk becijfert dat 35% van de woningbehoefte binnen de steden kan worden geaccommodeerd. Daarom hebben we buiten de steden 300 vierkante kilometer nodig voor de bouw van een miljoen nieuwe woningen. En daarvoor zal de landbouw moeten wijken, vanuit de heldere keuze dat de landbouw niet tweederde van alle ruimte hoeft te behouden. Bovendien worden 300 vierkante kilometer nieuwbouw nog eens gecompenseerd met 300 vierkante kilometer nieuwe natuur. Bouwen in het Groene Hart hoeft niet te worden geschuwd, omdat het gebied al erg versnipperd is en omdat de woningbehoefte in de Randstad het grootste is. En de eigenaren van de grond moeten meebetalen aan de ontwikkeling van het gebied, ook aan de nieuwe natuur. 

Ten tweede vergt de energietransitie heel veel ruimte. Ook als we grote delen van de Noordzee beplanten met windmolenparken en alle daken van bestaande gebouwen benutten voor zonnepanelen, is er nog een kwart van Nederland nodig om voldoende duurzame energie op te wekken. Ook hier volgt een heldere keuze: 25% van Nederland opofferen aan zonnepanelen en windmolens is te veel van het goede. Daarmee wordt de identiteit van Nederland te zeer aangetast. Bovendien wordt overtuigend beargumenteerd dat er onvoldoende draagvlak is voor zo’n drastisch besluit dat bovendien 40% van de landbouwgrond zou vergen. Dat gaat Denkwerk te ver. De conclusie: we hebben kernenergie nodig (met 6 kerncentrales kan de helft van de energie-opwekking op land worden doorgestreept), energie-import (doen we nu ook al) en CCS (afvang van CO2). 

Ten derde zal de behoefte aan mobiliteit toenemen. Nieuwe infrastructuur is volgens Denkwerk geen oplossing. Dus hier geen nieuwe ruimteclaims. (Wat asfalt betreft volg ik die conclusie, maar een extra metrolijn kan wat mij betreft geen kwaad.) De mobiliteit kan vooral veel slimmer, waardoor de capaciteit van de infrastructuur enorm kan worden uitgebreid. Onder andere wordt voorgesteld om banen op snelwegen vrij te maken voor een netwerk van snelbussen. 

En dan hebben we het nog niet over de scherpe conclusie dat nationaal beleid voor alle oplossingen onmisbaar is. Je hebt een nationale overheid nodig die individuele gemeenten overruled die de noodzakelijk nieuwbouw aan de buurgemeente wil overlaten. Je hebt een nationale overheid nodig die richting geeft aan de energietransitie en die ervoor zorgt dat er geen energieparken worden aangelegd waar de woningnood het hoogste is. Je hebt een nationale overheid nodig die nadrukkelijk kiest voor een slimmere mobiliteit. En natuurlijk blijft er nog genoeg te doen op lokaal niveau. Zoals Denkwerk zegt: de centrale overheid gaat over het wat, de lokale overheden over het hoe. Het lijkt me een uitstekend adagium. 

Natuurlijk, het plan is niet helemaal compleet. Ik mis de klimaatadaptatie (waar gaan we wonen als de zeespiegel omhoog gaat). Ik mis de vliegtuigen (uitbreiding luchthavens is niet nodig), ik mis de recreatie (niet in natuurgebieden), ik mis de bedrijventerreinen (stop de woeker). Maar dat doet niets af aan de zuivere, goede onderbouwde redeneringen die hier worden opgezet. En ja, politieke keuzes kunnen altijd worden bestreden. Maar hier worden in ieder geval keuzen gemaakt. 

In dat opzicht ontkom je niet aan een vergelijking met de NOVI, die na jaren van poetsen en plakken inmiddels de fase van ‘concept’ heeft bereikt. Vergeleken bij deze heldere visie is de NOVI een warm bad van zachte modder, waarin niet één keuze wordt gemaakt en waarin vergeten wordt cijfers aan te dragen waarop eventuele keuzen kunnen worden gebaseerd. Ik weet het, dat is een scherp oordeel.  Maar het contrast tussen het vrijwilligerswerk van deze acht leuke lieden en de tekst van die honderden deskundige ambtenaren is gewoon te groot. Hopelijk draagt dit heerlijke rapportje ertoe bij dat het departement uit zijn verlamming wordt bevrijd. 

Treurig Nederland

januari 21, 2020 by  
Filed under artikel, De Stad, Geen categorie

Lees het boek Treurtrips van Mark van Wonderen en gruwel over de vele lelijke plekken die Nederland rijk is. Gelukkig is het geen systematisch, laat staan representatief overzicht, toch wordt duidelijk hoeveel lelijke plekken in Nederland vallen te ontdekken. De ondertitel luidt niet voor niets (Het)ontdek Nederland! Het typeert de sfeer van het boek dat de vele prachtige foto’s niet alleen gelardeerd worden door een geestige tekst, maar dat de lezer ook geholpen wordt met kaarten van ‘inspirerende fiets-, wandel- en scootmobielroutes’. 

Maar de analyse ontbreekt. Daarom zou het een geschikt boek zijn voor een cursus planologie. Ik zou de cursisten twee dingen willen vragen: wat zijn ‘lelijke’ plekken en waar treffen we die vaak aan? De vraag ‘wat is een lelijke plek’ lijkt nogal subjectief. Maar hij is veel minder subjectief dan op het eerste gezicht lijkt. Lelijke plekken zijn vooral onherbergzame plekken, plekken waar je je niet geborgen voelt, plekken waar de onveiligheid tiert. Er zijn ongetwijfeld een paar planologen te vinden die liefkozend over ‘rafelranden’ zullen spreken, maar de meeste mensen zouden op dit soort ‘lelijke’ plekken vooral niet willen zijn. 

Waar vinden we dat soort plekken en hoe zijn ze ontstaan. Ik tel door mijn oogharen vijf soorten lelijke plekken. 

Aan de randen van de steden: hoe mooi de binnensteden van Amsterdam, Rotterdam of Dordrecht ook mogen zijn, de lelijke plekken aan de randen van de stad zijn vaak schrijnend. Misschien kunnen we beter spreken over de achterkant van de steden. Van Wonderen maakt een verbluffende reportage over de metrolijn Hoek van Holland – Nesselande, met veel opvallende lelijkheid. Maar ook de buitenwijken van Dordrecht en Amsterdam-Noord tellen veel lelijke plekken. 

Perifere gebieden: Velsen heeft wonderschone lelijke plekken, maar dat geldt al evenzeer voor de echte krimpgebieden: Zeeuws-Vlaanderen, Parkstad Limburg (wie ooit die naam heeft bedacht) en Delfzijl, Drachten en de veenkoloniën in Groningen en Drenthe. Het zijn de gebieden waar de industrie nog dominant is, of waar de industrie juist al is verdwenen. Velsen (IJmuiden) zucht onder de Hoogovens, in Drachten worden nog scheerapparaten gemaakt door Philips, maar in de veenkoloniën zijn de strokartonfabrieken al lang gesloten, net zoals de mijnen in Heerlen. 

Bedachte gebieden: deze categorie is zorgelijker voor de planologen in mijn klasje. Het lijkt alsof er een nauwe correlatie bestaat tussen het aantal lelijke plekken en de mate van overheidsbemoeienis. Natuurlijk, het verbaast niet dat Lelystad uitgebreid wordt geportretteerd. Maar ook Almere, Zoetermeer (station!) en dat arme Delfzijl dat ooit100.000 inwoners had moeten gaan tellen. Het zou een boeiende vraag zijn voor een proefschrift: wie heeft er meer lelijke plekken op zijn geweten: de markt of de overheid? 

Modernistische plekken: het zal niet verbazen dat de nieuwbouw uit de jaren 60 en 70 veel lelijke plekken heeft opgeleverd. De vreselijke galerijflats met ingebouwde onveiligheid worden op tal van plekken al weer afgebroken, met ook hier de Bijlmer als hoogtepunt. Toch staat de modernistische stedebouw in veel opleidingen nog te boek als een hoogtepunt. Maar heldere maquettes verhullen de onveiligheid en de lelijkheid op de begane grond. En die les kunnen nog steeds veel architecten en stedebouwkundigen ter harte nemen. 

Overdekte winkelcentra: de treurigheid van winkelleegstand is vooral zichtbaar in die vreselijke overdekte wijkwinkelcentra die overal in Nederland sinds de jaren 70 zijn verrezen. Te weinig kwaliteit. Te gewoon. En blijkbaar werkt dat concept van overdekte winkelstraten in Nederland niet goed, ondanks de regen en wind die ons klimaat kenmerken. En als de leegstand toeslaat, zijn de lelijke plekken dichtbij. Eerlijk gezegd heb ik die voorkeur voor overdekte winkelcentra nooit begrepen. Wie de schoonheid van veel binnensteden beter had begrepen, was er nooit aan begonnen. 

Daarmee verwijzen de ‘lelijke plekken’ van Van Wonderen sterk naar de jaren 60, 70 en 80 van de vorige eeuw.  Veel van wat toen is bedacht, leidt nu tot een mooi boek over lelijke plekken. 

Twaalfde Triomf van de stad start in oktober 2020

januari 17, 2020 by  
Filed under De Stad, Geen categorie, Voorpagina

Sinds 2012 organiseren Karen Ephraim en ik de leergang Triomf van de Stad. Een prachtige leergang met veel topwetenschappers én met veel praktijkmensen. Geheel ontworpen voor stedelijke strategen. Over de ontwikkeling van de steden en over het antwoord dat de overheid daarop zou kunnen geven. Sinds 2012 hebben 11 groepen van 10-16 deelnemers de leergang gevolgd. De belangstelling lijkt alleen maar toe te nemen. Voor ons is het elk jaar inspirerend, omdat we steeds weer nieuwe leuke en interessante cursisten leren kennen. We gaan na dit jaar dan ook vanzelfsprekend door met de 12e editie. Te starten in oktober 2020. De folder verschijnt hier binnenkort. Maar de data zijn al bekend: 8-9 oktober 2020, 12-13 november 2020, 10-11 december 2020, 7-8 januari 2021, 11-12 februari 2021, 18-19 maart 2021.

Of zie hier de pdf:

De paradox van de nationale ruimtelijke ordening (#NOVI)

december 31, 2019 by  
Filed under artikel, Geen categorie

Ik heb het even nagezocht: het ministerie van Binnenlandse Zaken kent een directoraat-generaal Bestuur, ruimte en wonen en dit DG kent een directie Ruimtelijke ordening. En deze directie heeft een waarnemend directeur. Maar dat laatste terzijde. Eigenlijk is hier sprake van een paradox, van een pijnlijke paradox. Omdat de visie van het kabinet op ‘ruimtelijke ordening’ een werkelijke ordening van de ruimte in de weg staat. 

Bij ruimtelijke ordening gaat het in essentie om het verdelen van ruimte over de verschillende maatschappelijke behoeften. Daar kan je lang over praten, maar de essentie is dat daarbij behoeften (belangen) tegen elkaar worden afgewogen omdat de ruimte (net als geld) eindig is. Er zijn altijd meer wensen dan er vervuld kunnen worden. We kunnen dit belangenconflict op twee manieren oplossen: of een democratisch gelegitimeerde overheid beslist of het recht van de sterkste geldt. Er zijn goede redenen om voor het eerste te kiezen (hoewel de uitkomst vaak een wonderlijk mengsel is van beide). De belangrijkste: ruimte is een collectief goed. Ruimtelijke ordening is geen conflictbeslechting tussen twee partijen, maar raakt ons allen, omdat de ruimte van ons allemaal is.

Vanuit welke discipline ik ook redeneer, ik ontkom er niet aan om de ordening van de ruimte in handen van de overheid te leggen. Dat vergt niet alleen dat de overheid keuzes maakt, maar ook de macht heeft om die keuzes te effectueren. Zo was de Wet op de Ruimtelijke Ordening uit 1965 ook bedoeld. In bestemmingsplannen werden de keuzen van de lokale overheid juridisch bindend vastgelegd. En gemeenten waren gebonden aan hogere plannen. Zo kregen de nationale Nota’s over de Ruimtelijke Ordening (nationale visies op de gewenste ruimtelijke ordening) grote betekenis voor de inrichting van het land. In de jaren 70 werd  de suburbanisatie gebundeld door groeikernen te ontwikkelen, in de jaren 90 werden stedelijke uitbreidingen (Vinex) in de directe nabijheid van stedelijke centra gerealiseerd. Inderdaad, ruimtelijke ordening vergt: 1 afwegen en keuzes maken, 2 doorzettingsmacht en 3 visie. Als één ontbreekt gaat het al mis. En als 1 en 2 ontbreken, hoef je eigenlijk niet meer aan 3 te beginnen. 

Ik zie in de recente geschiedenis drie momenten waarop het model van de ruimtelijke ordening fundamenteel is ondermijnd. Oorspronkelijk noemden we ruimtelijk beleid met reden ‘facet-beleid’. Facetbeleid oversteeg sectoraal beleid. De sectoren vertegenwoordigden de verschillende maatschappelijk belangen: landbouw, wonen, industrie, natuur, erfgoed, vervoer, etc.). Onderling vochten zij om ‘geld’ en ‘ruimte’. De minister van Financiën beslechtte het conflict over geld en de minister van Ruimtelijke ordening het conflict over de ruimte. De eerst vanuit een bepaalde visie op de overheidsfinanciën en op de economische ontwikkeling van het land, de tweede vanuit een bredere ruimtelijke visie, waarin het belang van economische groei en het belang van sociale rechtvaardigheid altijd een dominante rol speelden. Gaandeweg is dat idee van een overkoepelende ruimtelijke visie verlaten. De sectoren begonnen onderling de ruimte te verdelen, waarbij het recht van de sterkste opgeld deed. En de Ruimtelijke Ordening werd steeds meer een eigen sector die zich bekommerde om ‘ruimtelijke kwaliteit’. De uitkomst van de machtsstrijd tussen de sectoren moest er wel een beetje leuk uit zien. Het was de tijd waarin minister Cramer zich zorgen maakte over ‘Mooi Nederland’ en ‘snelweg-panorama’s. 

Met name minister Sybilla Dekker is verantwoordelijk geweest voor de tweede ondermijning van de ruimtelijke ordening. De Vijfde Nota over de Ruimtelijke Ordening werd vervangen door de Nota Ruimte. Een heel dik boekwerk, maar eigenlijk was het in twee zinnen samen te vatten. Centraal wat centraal moet, lokaal wat lokaal kan. En: centraal hoeft er eigenlijk niks. Want ondanks die mooi eerste zin, werd de nationale ruimtelijke ordening nooit verder ingevuld. Volgende regeerakkoorden vermeldden dan ook doodleuk dat er geen ‘nationale ruimtelijke ordening’ meer was. Het argument was simpel: de ruimte kan veel beter door de gemeenten worden ingericht. Het is immers hun ‘leefomgeving’. Maar in feite ging het om een veel politieker statement: bij de ruimtelijke ontwikkeling moest het recht van de sterkste gelden. Dat paste veel beter bij de neoliberale tijdgeest, paste veel beter bij een VVD-minister en paste veel beter bij de afkeer bij velen van het maakbaarheidsdenken van ‘links’ waarvan de ruimtelijke ordening lange tijd het icoon is geweest. 

In het laatste decennium is het denken in termen van decentralisatie nog verder doorgeschoten. Zoals de samenvatting van de Nationale Omgevingsvisie vermeldt: “Het combineren van al die opgaven vraagt een nieuwe manier van werken. Niet van bovenaf opgelegd, maar in goede samenwerking tussen overheden, bedrijven, kennisinstellingen, maatschappelijke organisaties en burgers.” Bij het verdelen van de ruimte, gaat het niet meer om het beslechten van belangenconflicten, maar om ‘samenwerking’. Maar het helpt niet om over ‘goede’ samenwerking te schrijven als het om echte belangenconflicten gaat en de noodzaak van fundamentele keuzen blijft bestaan. Daarmee werd de ruimtelijke ordening voor de derde maal ondermijnd.

Of deze ontwikkelingen onvermijdelijk zijn, laat ik hier onweersproken. Hoe het verder moet, is hier ook niet aan de orde. Voor dit moment trek ik slechts de conclusie dat je drie ingrediënten nodig hebt als je de ruimte wilt ordenen: afwegingen en keuzen, macht om die keuzen te effectueren en visie om tot een juiste afweging te komen. En ik constateer dat de eerste twee momenteel ontbreken. Dan heeft het werken aan een visie weinig zin. Ook als je bewust het woord ruimtelijke ordening vermijd. Want dat laatst is slechts een schijnoplossing. 

De zelfreferentiële wetenschap

december 23, 2019 by  
Filed under artikel, Geen categorie

De Volkskrant meldt dat mannelijke wetenschappers meer over hun eigen werk ‘jubelen’ dan hun vrouwelijke collega’s. En wie zijn eigen werk meer bejubelt, wordt vaker geciteerd. En wie vaker wordt geciteerd heeft meer aanzien en krijgt meer subsidie. Zo verdedigen de mannen hun plekje op de apenrots. Ik hoop dat vrouwen niet hetzelfde gaan doen. Zich op de borst kloppen vanwege eigen vermeende wetenschappelijke prestaties. 

Voor mij staat dit onderzoekje overigens voor iets heel anders: de dolgedraaide wetenschap, waarin het aantal gepubliceerde artikelen én het aantal keren geciteerd worden, de norm is geworden voor alles. En vooral voor de wetenschappelijke status. Om een mooie term te gebruiken: het systeem is zelfreferentieel geworden. Ze verwijzen alleen nog naar zichzelf. De aap naar wie het meest wordt verwezen, mag boven op de rots, sorry krijgt de prijzen en de subsidies. 

Ik weet het, het lijkt niet onlogisch. Er moet toch een reden zijn om iemand een subsidie te geven of professor te maken. Maar ik weet niet of al die artikelen (ik vermijd hier het woord zelf-plagiaat) en al die citaties (ik vermijd hier het woord vriendendienst) ook alles zeggen over waar de wetenschap toe dient: ons dingen te doen begrijpen die we eerder nog niet begrepen. En daarbij doel ik bij ‘ons’ en ‘wij’ op mensen zoals u en ik. Op de burgers in de samenleving die het beoefenen van wetenschappen mogelijk maken. We organiseren die universiteiten toch vooral om ten behoeve van de samenleving ‘dingen te begrijpen die we eerder nog niet begrepen’?  

Ho, ho, ik verlang niet alleen toegepast onderzoek. Ik ben een groot liefhebber van fundamenteel onderzoek. Omdat we niet op voorhand weten wanneer de samenleving profijt zal hebben van het denkwerk van knappe mensen. Maar uiteindelijk wil ik toch wel dat moeilijke formules leiden tot de ontwikkeling van een iPad, dat fundamenteel onderzoek leidt tot betere behandelmethoden in de ziekenhuizen, dat psychologen geen artikelen tellen, maar onze therapeuten betere handvaten geven om ingewikkelde psychische ziektebeelden te duiden, dat bestuurskundigen ambtenaren een beter inzicht geven in hun eigen handelen. 

Grappig dat de Nobelprijs nog steeds wordt gegeven aan mensen die echt iets hebben ‘uitgevonden’, ongeacht hoeveel keer ze binnen het zelfreferentiële systeem van de wetenschap zijn geciteerd. Het zou mooi zijn als dat weer de norm werd. Je krijgt pas subsidie, je wordt pas professor als je dingen heb bedacht die voor de samenleving van nut kunnen zijn. 

De Belastingdienst moet geld innen

december 12, 2019 by  
Filed under artikel, Geen categorie

Natuurlijk is staatssecretaris Menno Snel verantwoordelijk voor alle schrikbarende fouten van de Belastingdienst. Maar de politiek had ook nooit mogen besluiten om de Belastingdienst verantwoordelijk te maken voor het uitdelen van toeslagen. Ik geef toe: ik heb daar een rol in gehad.

Ergens in de jaren 90 werd ik voorzitter van een commissie, die moest adviseren over de ‘harmonisatie van het inkomensbegrip’. Inderdaad, onbegrijpelijke Haagse taal. Acht departementen waren in de commissie vertegenwoordigd. Het probleem zou zijn dat al die inkomensafhankelijke regelingen (huursubsidie, kinderopvang, kwijtschelding lokale lasten, aanvullende studiebeurs) uitgingen van een ander inkomensbegrip. De commissie had weinig zin in dit gemillimeter. Iemand riep: moeten we niet aantonen dat al die inkomensafhankelijke regelingen leuk lijken voor de bühne, maar eigenlijk zouden moeten worden afgeschaft? De commissie werd enthousiast en schreef tot schrik van het kabinet een rapport waarin werd geconcludeerd dat al die inkomensafhankelijke regelingen meer nadelen dan voordelen hadden.

De drie belangrijkste nadelen. Ten eerste het niet-gebruik, omdat de regelingen vaak te ingewikkeld zijn en de mensen die ervan gebruik moesten maken, vaak te onderontwikkeld. In die tijd ontving 30% van de mensen die recht hadden op huursubsidie, geen huursubsidie. Omdat ze vergaten hem aan te vragen, omdat ze niet wisten hoe ze hem moesten aanvragen of omdat ze dachten dat zij toch nooit door de overheid werden geholpen. Ten tweede verstoren inkomensafhankelijke regelingen de markt. Mensen die recht hadden op gesubsidieerde kinderopvang bleken bijna nooit hun ouders in te schakelen, terwijl mensen die geen subsidie kregen hun kinderen meestal bij hun ouders parkeerden. Ofwel: mensen hadden hun subsidie liever aan iets anders besteed. We waren dus bezig met inkomenspolitiek (tegengaan van armoede), terwijl de betrokkenen het extra geld zelf liever aan iets anders hadden besteed (en hun ouders hadden gevraagd om een paar dagen per week op de kinderen te passen). Ten derde leiden al die regelingen tot de ‘armoedeval’, wellicht het grootste probleem. Door al die inkomensafhankelijke regelingen verloor je vaak zoveel geld als je weer ging werken, dat het aantrekkelijker was om werkloos te blijven. 

Simpel gezegd: het systeem was veel te ingewikkeld geworden. En de neveneffecten waren groter dan wat met de regelingen werd beoogd. Uiteindelijk waren al die inkomensafhankelijke regelingen inkomenspolitiek verpakt in een aantal goede bedoelingen. Overigens is dat nog steeds niet veranderd. Alleen heten die inkomensafhankelijke regelingen tegenwoordig vaak inkomensafhankelijke toeslagen. En daarvoor was mijn commissie verantwoordelijk.

Dat zat zo. De commissie begreep heel goed dat een algehele verhoging van het minimumloon en van de uitkeringen (met tegelijkertijd wegstrepen van alle inkomensafhankelijke regelingen) politiek niet haalbaar was en ook wel heel veel zou kosten. Daarom stelde de commissie voor om inkomensafhankelijke regelingen voortaan te integreren met de inkomstenbelasting. Wie hypotheek heeft op een huis mag de hypotheekrente aftrekken van het belastbaar inkomen. Waarom zouden arme mensen de huur van hun huis niet mogen aftrekken? Zo zou je dat hele ingewikkelde systeem van inkomensafhankelijke regelingen kunnen versimpelen. En bovendien had iemand overzicht over het geheel: de Belastingdienst. Zo kon je ook die armoedeval voorkomen.

Ach, ach, wat was het een goed plan. Maar Den Haag schrok zich een hoedje. Ieder departement was trots op zijn eigen regeling. Dus na vele jaren trok men de verkeerde conclusie dat de Belastingdienst verantwoordelijk moest worden gemaakt voor de uitvoering van al die eigen regelingen. Er kwam geen aftrekpost voor huren, maar een huurtoeslag uit te voeren door de Belastingdienst. Terwijl de Belastingdienst goed is in belastingen met al die aftrekposten. Dus in het innen van geld en niet in het uitdelen van geld. 

Het zit in de genen van de Belastingdienst dat ze geld van je willen hebben. Dat soort mensen worden logischerwijs gek van de gedachte dat ten onrechte te veel geld wordt uitgedeeld. Met dat soort genen vind je het prettiger om liever te weinig dan te veel uit te geven. 

Mag ik meer dan 20 jaar na dato namens mijn commissie nog eens melden dat wij nooit hebben voorgesteld om al die regelingen door de Belastingdienst te laten uitvoeren? Wij stelden ‘slechts’ voor om al die regelingen op te doeken en onrechtvaardigheden voortaan via de inkomstenbelasting te repareren. Had men ons advies maar opgevolgd, dan had Menno Snel nu kunnen blijven zitten.

Waarom zou je Kok kiezen als biograaf

december 6, 2019 by  
Filed under Geen categorie

Het is wel een dik boek geworden, het eerste deel van de biografie van Wim Kok, van de hand van Marnix Krop. Maar is het ook een interessant boek geworden? Helaas niet. En de oorzaak laat zich eenvoudig beschrijven. 

Ten eerste was Wim Kok geen flamboyante man. Hij dronk nooit te veel, hij smeet nooit met asbakken. Hij was allesbehalve excentriek. Kok was een ingetogen man die er alles aan deed om vooral zichzelf in de hand te houden. Dan krijg je geen flamboyante biografie. 

Ten tweede was Wim Kok vooral een groot bestuurder, geen groot vernieuwend denker. Geen man met onverwachtse en vernieuwende standpunten. Dan wordt een biografie van meer dan 500 wel heel erg lang. En dit is dan nog maar deel 1. 

Ten derde bleef Kok ook tegenover zijn biograaf die man die hij altijd was geweest. Bescheiden en voorzichtig. Hij zal lang met Marnix Krop hebben gepraat, maar veel heeft hij niet verteld. In die 500 pagina’s ben ik geen nieuwtjes tegengekomen. Alles was elders al eens beschreven. 

Ten vierde is deel 1 natuurlijk vooral de aanloop naar de grote Wim Kok, zoals we die hebben gekend. Het boek eindigt als Wim Kok voor de eerste keer premier wordt. In deel 1 is Kok nog niet de staatsman die hij later zou worden. Nog niet de vader des vaderlands. Nog niet de beste premier die de sociaal-democratie ooit heeft voorgebracht. 

We rijden vanaf vandaag 100 km

november 28, 2019 by  
Filed under artikel, Geen categorie

Het is een ‘rotmaatregel’. Volgens de VVD. Om de stikstof-uitstoot te beperken mogen we nog maar 100 km per uur rijden. Overdag, in het hele land. 

Overigens is dit geen rotmaatregel, maar een voortreffelijke maatregel. De uitstoot van stikstof daalt aanzienlijk bij 100 km. Ja, ook als we verdisconteren dat je 5 minuten later ter plekke bent. Fijn voor de natuur. De uitstoot van CO2 is aanzienlijk lager. Fijn voor het klimaat. Er is veel minder lawaai bij 100. Fijn voor de omwonenden. Er zijn veel minder verkeersongelukken en er vallen minder doden in het verkeer bij 100. Vooral fijn voor de nabestaanden. En er zijn bij 100 veel minder files, omdat er meer auto’s tegelijk over een weg gaan als ze langzamer rijden en omdat er minder ongelukken zijn die files kunnen veroorzaken. Fijn voor de automobilist.

Het zijn allemaal bekende feiten. Die iedereen overigens op zijn eigen wijze mag wegen. Want, eerlijk gezegd: het is ook lekker om hard te rijden. Dat heerlijke gevoel om op de linkerbaan al die andere auto’s met grote snelheid te passeren. Persoonlijk reed ik altijd met liefde 130 of zo mogelijk 140. Ja, ik was ook altijd een groot voorstander van 100 km/uur. Om al die andere redenen. Daar hebben we een goed woord voor: hypocriet. En daar valt mee te leven. 

Totdat je geconfronteerd wordt met een lamzakkerig kabinet dat maanden nodig heeft om een beslissing te nemen waarvoor elke schoolklas hoogstens een middag nodig had gehad. Dan voelt die hypocrisie plotseling toch minder fijn. Waarom rijd ik eigenlijk 130, terwijl ik van de overheid verlang dat 100 het maximum wordt? Ik kan je zeggen: die boodschap is aangekomen. Ik rijd sinds vorige nooit meer harder dan 100. En het bevalt me goed.

Het grappige is namelijk dat het qua reistijd maar weinig scheelt. Vroeger maakte ik er een sport van om mijn eigen navigator te verslaan. Vanaf Groningen naar Oegstgeest kwam ik vaak 5 minuten eerder aan dan de navigator in Groningen had voorspeld. Tegenwoordig kom ik 5 minuten later aan. Het scheelt 10 minuten op meer dan 200 km. 

Daar staan grote voordelen tegenover: het rijden geeft veel minder spanning. Je kachelt vooral in de rechterbaan. Soms passeer je een vrachtauto. Intussen luister je naar de radio of naar mooie muziek. Er zit wel een gevaar aan: ik raak soms iets te ontspannen en heb dan geen idee meer waar ik ben. Nu komt dat in Flevopolders wel vaker voor. 

En dat ik minder uitstoot valt ook heel goed af te lezen aan het benzineverbruik. Ik lijk tegenwoordig eindeloos te rijden op een volle tank. En dat klopt ook met de feiten. Voor eenzelfde afstand heb je 30% minder benzine nodig  als je 100 rijdt in plaats van 130. 

Het kabinet heeft de rotmaatregel genomen, maar het is mij onbekend wanneer die daadwerkelijk ingaat. Ik kan iedereen aanraden om daar niet meer op te wachten. We rijden vanaf vandaag 100 km. 

Volgende pagina »