@Trendrede 2018: “Wie is wij?”

maart 3, 2018 by  
Filed under artikel, Geen categorie

De economie laat zich moeilijk voorspellen. De samenleving nog minder. Dat dacht ik altijd totdat ik de Trendrede 2018 van de Nederlandse toekomstdenkers las. Het bleek toch tamelijk eenvoudig. Je nodigt een aantal denkers uit, je vraagt hen allen om enkele mooie woorden te formuleren, je vraagt een redacteur om alle mooie woorden in tamelijke willekeurige volgorde achter elkaar te zetten. En ziedaar: we weten hoe de samenleving zich de komende jaren gaat ontwikkelen. En om je bij te praten: de trefwoorden voor de komende jaren zijn domein-integratie, samenhang, overzien en ontschotting.

Ik geef toe: ik ben altijd een beetje sceptisch bij trendwatchers. Sociologen kunnen jaren over een onderzoek naar een klein detail doen, maar trendwatchers zien in een oogopslag van achter hun bureau hoe de samenleving zich gaat ontwikkelen. Daarbij baseren ze zich vaak op de bekende trendy voorbeelden van voortrekkers en dwarsdenkers. En met groot gemak wordt een enkel voorbeeld gegeneraliseerd naar ons allen. Ja, misschien ligt hier al het eerste probleem: trendwatchers hebben wel eens de neiging om trends met trendy te verwarren. Trends gelden voor de samenleving, trendy is goed voor een intermezzo op de congressen waar de trendwatchers elkaar tegen het lijf lopen.

In de meeste gevallen worden in deze Trendrede helemaal geen voorbeelden genoemd. Het is een prachtig boeket van open deuren en onbewezen stellingen. Met name als het om de toekomst gaat. In de analyse van het heden kan ik de toekomstdenkers nog wel een beetje volgen. Ze zien veel verbrokkeling in de samenleving. Niet zo heel verrassend. Maar bij de toekomst gaat het echt mis. Zo gaat de toekomst ons veel Hollands holisme (mooie alliteratie) en veel samensturing brengen. Waarom? Geen idee. En: “het betekenisverlangen binnen de samenleving groeit”. Mijn betekenisverlangen groeide overigens vooral bij het lezen van deze Trendrede. Ik ploegde mij met moeite door deze grindberg van warme woorden heen.

Juist in die warme woorden zit overigens het antwoord op al mijn vragen. Deze trendwatchers geven niet overtuigend aan waarom ‘domein-integratie’ en ‘overzien’ de trefwoorden van de komende jaren zijn, ze laten de lezer vooral geloven dat dat de trefwoorden zijn. En dat doen ze uitermate kundig. Ik zie mooie retorische trucs.

Zo bestaat de wereld voor deze trendwatchers uit enerzijds hele warme en mooie dingen en anderzijds uit hele koude en kille dingen. Laat ik beginnen met de koude dingen. Denk aan: ‘ik’, ‘systeem’ (en zelfs ‘woekerende systeemvereisten’), ‘overheid’, ‘samenloze leving’, ‘regels’ en ‘verbrokkelen’. Daar staan tegenover: ‘wij’, ‘samensturing’, ‘ontregelen’ en ‘integraal’. Ik doe maar een greep uit de grindberg. Maar het werkt. Want al lezend wil je na drie pagina’s maar één ding. Je wilt naar de zon. Je wilt naar een blije wereld. En je gaat er vanzelf in geloven dat die zal komen. Het is nu eenmaal makkelijker om in de komst van Messias te geloven dan te beseffen dat de duivel op je staat te wachten.

Daarom geloof ik graag (ja ik geloof ook), dat vele lezers de Trendrede heel overtuigend vinden. Bovendien brengt de woordkeuze je meteen in een staat van geluk en welbevinden. Heel veel mooie woorden, heel veel neologismen, waarmee mijn autocorrectie veel moeite heeft. Veel mooie zinnen. Geen spelfouten. En vooral de vele open deuren geven je het gevoel dat je het echt kan volgen. Zo bewegen we “van gelijkheid naar gelijkwaardigheid” en daarom is “maatwerk onvermijdelijk”. We hebben “geen behoefte aan individuele vrijheid maar aan gezamenlijke kaders”. Dat een paar alinea’s het tegenovergestelde staat mag de pret niet deren: “pas wanneer mensen er individueel mogen zijn, kan het gezamenlijke floreren”. En vooral: de toekomst is aan de cirkel. De trendonderzoekers hebben vooral veel geloof in de cirkel van vertrouwen waar geen hiërarchie meer is. Iedereen blij, iedereen gelijk, niemand meer de baas. (Oh nee, sorry, we moesten gelijkwaardig zijn.) Krachtige metaforen, grootse suggesties. Wat te denken van “een krachtige nieuwgroei onder het maaiveld” die al deze positieve trends zal ondersteunen?

Bij al die mooie woorden kijk je mekaar begrijpend aan, empatisch, of je krijgt de slappe lach. Wat te denken van “Zelfgecreëerde cirkels van vertrouwen leveren een basaal gevoel van veiligheid en eenheid”? Dat geldt immers ook voor zelfgebakken brood. Ja, en voor gebakken lucht.

Wat te denken ook van hun terugblik op een eerdere Trendrede waarin dezelfde watchers de behoefte aan systeemelastiek hebben voorspeld: “Die lijkt er intussen te komen. Nieuwe technologie, een veranderde omgeving en een rijker menselijke bewustzijn dragen talloze mogelijkheden aan, die niet meer passen binnen de huidige knellende kaders. Er zijn zoveel nuanceringen bijgekomen. Virtueel en analoog, tijd en plaats, alles stroomt door elkaar.” Het is flauw, maar waar: alles stroomt in deze Trendrede door elkaar, maar enige logica valt niet te ontdekken.

Er zijn wel eens mensen die beweren dat trendwatchers de waarzeggers van deze tijd zijn. Die conclusie is te algemeen. Deze Trendrede is vooral een hele goede preek. De trendwatcher als de nieuwe dominee. Zo’n preek geeft je een warm gevoel. Je hoort zinnen waar je het mee eens bent. En je gaat vooral met richting weer naar huis. Maak je niet druk over de verbrokkeling van de samenloze leving, samensturing heeft de toekomst! Het ‘ik’ heeft zijn langste tijd gehad, het ‘wij’ komt weer centraal te staan. De dominee heft zijn handen ten hemel en de geldzakken kunnen rondgaan.

En dan komt er plotseling dat twijfelende einde aan de rede. Juist een goede dominee kent ook twijfel. Die laatste zin, die laatste vraag: “Wie is wij?” Eerlijk gezegd weet ik niet of ik wil weten, wie deze Trendrede heeft geschreven.