Is de overheid het grootste probleem van de energietransitie

januari 28, 2019 by  
Filed under Geen categorie

Niemand was verrast, behalve het kabinet. Uit het Urgenda-arrest van 2015 was duidelijk dat Nederland veel meer moest doen aan het terugdringen van de CO2-uitstoot. Het kabinet besloot de rechter te volgen, maar ging ook in beroep. Het arrest werd in 2017 in hoger beroep bekrachtigd. Het kabinet besloot de rechter te volgen, maar ging toch in cassatie. En nu vertelt het PBL ons dat het kabinet tot nu toe veel te weinig heeft gedaan om de deadline van 2020 te halen. Het kan nog, maar dan zijn majeure besluiten nodig.

Niemand was verrast, behalve het kabinet. Er was geen strategie, er was geen plan. Rutte stamelde: “Ons doel is het doel te halen”. Daarvoor was eerst nieuwe studie nodig. Het kabinet vertelt pas in april wat er verder gaat gebeuren. Je zou onwil kunnen vermoeden. Maar ik vrees dat het veel erger is. Het zou wel eens onkunde kunnen zijn. Waarschijnlijk heeft het kabinet geen idee wat het moet doen. Anders hadden ze na vier jaar nadenken hun plannen toch wel meteen op tafel kunnen leggen? Daarmee zou de overheid wel eens het grootste struikelblok van de energietransitie kunnen worden.

Dat gevoel bekroop me overigens al eerder. Al die Klimaattafels suggereren een grote interesse in ideeën van anderen. Maar ze kunnen ook pijnlijk camoufleren dat de overheid zelf geen idee heeft wat het moet doen. Ik betwijfel ook of de overheid voldoende kennis in huis heeft. Want als de overheid al plannen presenteert, dan zijn het vaak de verkeerde plannen. Waarom moeten we allemaal warmtepompen installeren als 86% van de elektriciteit nog fossiel wordt opgewekt? Welk paard wordt hier achter welke wagen gespannen? 

Het gaat ook om een ander inzicht: niet de overheid moet bedenken hoe burgers en bedrijven hun CO2-uitstoot moeten beperken. Dat kunnen burgers en bedrijven zelf veel beter. Als de overheid maar aangeeft welke richting we opgaan en burgers en bedrijven nadrukkelijk prikkelt om die richting in te slaan. 

Die CO2-heffing is daarvoor een uitstekend instrument. Dan bepalen burgers zelf of ze een  warmtepomp installeren of hun energie afnemen bij Greenchoice, dan bepalen bedrijven zelf wel op welke wijze ze willen innoveren. Dus overheid: zorg ervoor dat wij ons gedrag veranderen, maar bepaal ajb niet wat wij moeten gaan doen. En verhoog vooral de heffingen als wij ons gedrag onvoldoende snel veranderen.

In deze rolverdeling heeft de overheid haar handen nog vol aan het aanpassen van alle regelgeving die de energietransitie in de weg staat. Hoeveel jaren heeft de overheid erover gedaan om in de wet vast te leggen dat een gasaansluiting niet meer verplicht was? Het gaf weinig vertrouwen dat al die andere regelgeving die de energietransitie tegenhoudt, wel snel zal worden aangepast. 

En helaas leidt het Urgenda-arrest nu alleen maar tot paniekvoetbal. Het is uitstekend om kolencentrales te sluiten. Maar het gaat nu wel heel veel geld kosten. Het is beter om de spelregels zo te veranderen dat er met kolen geen droog brood meer is te verdienen. Dan sluiten die dingen vanzelf. 

Nog één slotvraag: heeft de rijksoverheid wel voldoende goede juristen in huis, die nieuwe wetten kunnen maken en oude kunnen aanpassen?

De #RLi, het klimaat en het geloof in de wet

oktober 24, 2015 by  
Filed under artikel

Eerst maande de rechter uit de Urgenda-zaak de regering om zijn klimaatbeleid drastisch aan te scherpen. Daarna adviseerde de Raad voor de Leefomgeving en infrastructuur de regering om bij wet vast te leggen welke klimaatdoelen in 2050 moeten worden gehaald. Het recht lijkt een nieuwe glorietijd tegemoet te gaan. Of toch niet?

Wetten geven de overheid instrumenten om doelen te bereiken. En wetten waarborgen de rechten van de burger tegenover de almacht van de overheid. Maar wetten die de burgers vrijwaren van de gevolgen van de klimaatverandering of wetten die de overheid moeten dwingen om later beleid in een bepaalde richting te ontwikkelen: het lijkt me een beetje vreemd. Ik zeg erbij: ik ben geen jurist.

Laat ik beginnen met vast te stellen dat de wetten in Nederland niet (door de rechter) worden getoetst aan de Grondwet, zoals in andere landen wel het geval is. Dus zelfs het opnemen van de verplichting om iets tegen de klimaatverandering te doen in de Grondwet, zou vooral (of zelfs: alleen) symbolische betekenis hebben.

Over de uitspraak van de rechter in de Urgenda-zaak heb ik me als niet-jurist bevreemd. Als de rechter de wet al niet mag toetsen aan de Grondwet, waarom zou de rechter dan wel het beleid van de regering mogen toetsen aan haar eigen streefcijfers? Natuurlijk, daarvoor bestaat een echte toets. En die toets wordt uitgevoerd door de kiezer. De kiezer bepaalt bij de volgende verkiezingen of hij een kabinet wil afrekenen op het niet halen van streefcijfers. De streefcijfers zijn immers vooral een belofte aan de kiezer, en niet aan de rechter.

De RLi is blijkbaar geïnspireerd geraakt door de Urgenda-zaak en adviseert het kabinet om de klimaatdoelen bij wet vast te leggen. Niet de instrumenten, maar de doelen. Het doet me denken aan de discussie over de sociale grondrechten in de vorige eeuw, die er uiteindelijk toe heeft geleid dat een aantal van dat soort rechten in de Grondwet zijn opgenomen. Ik heb er daarna nimmer meer van gehoord. Iedereen heeft recht op een woning. Ja, en wat als je geen woning hebt? De overheid doet zijn best. En wat als de overheid onvoldoende zijn best doet? En wat is onvoldoende? Het is een morele uitspraak zonder sanctie.

Wat voor de grondwet geldt, geldt te meer voor een aparte wet met klimaatdoelen. Wat in de grondwet staat, kan niet zomaar worden geschrapt, hoe weinig betekenis het ook heeft. Maar één kamermeerderheid is voldoende om een gewone wet in te trekken. En wat te denken van  een nieuwe wet met heel andere doelen? In feite is een wet met doelen niet meer dan een scheet in een netje. We gaan het regeerakkoord toch ook geen wettelijke status geven?

Daar komt in dit geval nog iets bij. De RLi stelt voor om bij wet vast te leggen dat de doelen in 2050 moeten zijn bereikt. 2050? 2050! Elke rijkstrainee kan een brief schrijven om de Kamer uit te leggen dat d’e doelen in 2050 vanzelfsprekend worden bereikt, “bij de verwachte intensivering van het beleid van volgende kabinetten” en, natuurlijk, vanwege “de vele innovaties op technologisch gebied die ons nog te wachten staan”.

Mocht het kabinet toch besluiten een dergelijke wet aan te nemen, dan adviseer ik meteen ook de wereldvrede in 2050 uit te roepen en het einde van honger, armoede en ziekte. En misschien kunnen we ook het sterven bij wet afschaffen.

 

[geschreven voor www.deleunstoel.nl]