Geef politici nooit subsidie [#Waddenfonds]

juni 29, 2015 by  
Filed under artikel

Er was eens een Waddenfonds van 800 miljoen. De helft van het geld is al weg. Nu luidt de directeur de noodklok in het Friesch Dagblad. Niemand weet wat we met het geld moeten doen, maar het wordt wel uitgegeven. Over 12 jaar is het op.

Het komt me allemaal pijnlijk bekend voor. Zelf heb ik op het Ministerie van VROM nog twee jaar aan dit dode paard mogen trekken. Met weinig succes. Het was allemaal begonnen met de gasboringen in de het Wad. Die lagen politiek erg moeilijk. Er kwam een commissie-Meijer. En deze commissie formuleerde het compromis dat intern al lang circuleerde: de gasboringen moesten worden afgekocht met een fonds, een Waddenfonds. Meijer majoreerde en stelde € 800 miljoen voor. Hij beoogde € 500 miljoen. Maar de Kamer was gul en gaf € 800 miljoen. Waarvoor? Voor de Wadden? Velen wilden de aantasting van de ecologie van de Wadden door de gasboringen met nieuwe natuurprojecten compenseren. Zo werd al meteen € 122 miljoen uitgegeven om de kokkelvisserij uit te kopen. Een uitstekende beslissing, waarmee de Waddenzee van een grote bedreiging werd verlost.

Maar de Noordelijke bestuurders hadden last van hun eigen Calimero en wilden de economie van ‘hun’ Waddengebied versterken met het geld van ‘hun’ gas. Voor het gemak werd de grens van het Waddengebied meteen maar verlegd tot de steden Leeuwarden en Groningen. Die onduidelijkheid over het doel van dat Waddenfonds was de eerste fout.

De tweede fout was het moderne idee van tenderen. Elk jaar werd € 33 miljoen ter beschikking gesteld voor ‘projecten van onderop’. Iedereen mocht voorstellen indienen en een commissie van deskundigen adviseerde over de ‘winnaars’. Omdat de bestuurders die commissie onvoldoende vertrouwden kwam er ook nog een commissie van bestuurders. En uiteindelijk besloot de minister van VROM. Zo werd de eerste € 11 miljoen besteed aan het verhogen van de bruggen in de noordelijke Elfstedenroute. Voor de recreatievaart.

De derde fout werd gemaakt bij de formatie van het kabinet Rutte-Verhagen-Wilders. Een goed uitgevoerde lobby van de Noordelijke provincies zorgde ervoor dat het Waddenfonds vanaf 2012 geheel in hun handen kwam. Het ongelukkige tenderen werd afgeschaft. Voortaan gold het ‘molenaarsprincipe’: wie het eerst kwam, wie het eerste maalde. Een even ongelukkig principe, zeker als onduidelijk is waarvoor dat goede geld bedoeld is.

En nu luidt de directeur van het Waddenfonds de noodklok. Als we zo doorgaan is over 12 jaar het fonds uitgeput. En erger: we zullen dan moeten vaststellen dat het Waddenfonds is verdampt in losse projecten, zonder samenhang en zonder merkbaar effect op het Waddengebied. € 800 miljoen. We staan erbij, we kijken ernaar en het gebeurt. 

Economen zijn zeer huiverig voor subsidies. Om twee redenen. Ten eerste verstoren ze de markt. Ten tweede geven ze politici de kans om voor Sinterklaas te spelen. Van ons belastinggeld. Kan iemand nog een hand uitsteken om te voorkomen dat ook die resterende € 400 miljoen in het niets verdwijnt?

Het aardgas en het zondegeld

januari 18, 2014 by  
Filed under artikel

Het kabinet heeft er veel voor over. Om het rumoer in het verre Groningen te onderdrukken. En wat toonde Henk Kamp zich empathisch. Als het kabinet een paar jaar eerder iets van die empathie had kunnen opbrengen, zou er nu niet zoveel geld over de balk worden gesmeten.

Ik geef het toe, het zijn boude beweringen. Misschien helpt het als ik vertel dat ik van huis uit ‘Noordeling’ ben. In Drenthe geboren en getogen, in Groningen gestudeerd en in Friesland eindeloos gezeild. Ik ken in ieder geval die complexe houding van Noordelingen tegenover ‘het Westen’, zoals het daar heet. Aan de ene kant voelt men zich al jarenlang achtergesteld. maar aan de andere kant voelt men zich ook superieur. Calimero tegenover authentieke trots. Aan de ene kant eeuwig zeuren om geld in Den Haag, aan de andere kant die gezonde houding van ‘die lui daar hebben wij niet nodig’. Zou het waar zijn de meeste bestuurders het veiliger vinden om de eerste en niet de tweede houding aan te nemen? En  geldt dat al helemaal voor de importbestuurders die vanuit Den Haag zijn geparachuteerd als commissaris van de koning?

Terug naar de aardbevingen, waarvoor Den Haag nu eindelijk aandacht heeft. Het is mij volstrekt onduidelijk waarom de Haagse politiek er zo lang over heeft gedaan om te beseffen hoe rampzalig het is als je huis ernstig wordt beschadigd door een beving die alleen maar door de gaswinning kan worden veroorzaakt. Het is altijd verstandig om te onderzoeken of de jarenlange gaswinning de werkelijke oorzaak van de bevingen is. Maar het misstaat geen bestuurder om op voorhand in die causaliteit te geloven. Nederland is geen Japan. Wat zou anders de oorzaak van die bevingen moeten zijn? Zo simpel zit Den Haag niet in elkaar. In plaats van empathie te tonen, toonde Den Haag zich juist onaanraakbaar. Terwijl de NAM de keiharde verplichting had moeten krijgen om elke scheur in elk huis dubbel terug te betalen, koos Den Haag voor onderzoek en voor stilzwijgen. Zo werd niet de Groninger trots maar de Groninger Calimero wakker geschud.

Calimero’s kunnen alleen met veel geld worden gevoed. En zo gaan de volgende miljarden naar het verre Noorden. Na de PTT en de rijbewijzen kwamen de Langman-gelden, de gelden van het Waddenfonds en de compensatiegelden voor het niet doorgaan van de Zuiderzeelijn. Vanuit de gedachte dat de Noordelijke economie met veel geld kon worden opgekrikt. Ten eerste: die economie is op veel plaatsen helemaal niet beroerd. Groningen en Leeuwarden zijn prachtige steden. De kop van Drenthe staat vol met villa’s in een lommerrijke omgeving. De Friese meren en de Drentse hei zijn van een onbetaalbare schoonheid. Oh, waar blijft die Elfstedentocht. Ja, er zijn ook gebieden die economisch zwak zijn. Die dat al heel lang zijn. En die niet met geld tot een florerende kenniseconomie kunnen worden omgetoverd. Zelfs met een paar miljard sta je vaak machteloos.

Het is nog erger: het Noorden heeft al lange tijd grote moeite om een zinnige bestemming voor al dat geld te vinden. Het eerste project van het Waddenfonds betrof 11 miljoen euro voor het ophogen van de bruggen in het noordelijke deel van de Elfstedentocht. Niet voor die ene nacht die ik daar eens in de 17 jaar ronddool in het donker, maar voor de waterrecreatie die veel liever de Friese meren opzoekt. Met de Langman-gelden is dat deel van Friesland overigens geheel voorzien van aquaducten, die soms zo overbodig zijn dat de burgers verzoeken om de brug naast het nieuwe aquaduct te laten liggen, zoals in Woudsend gebeurde. En ook de Zuiderzeelijngelden kunnen maar geen bestemming vinden die economisch te verantwoorden is. Op het spoor Heerenveen-Groningen kan je heel lang rekenen, maar een fatsoenlijke businesscase krijg je nooit. Tramlijnen rond Groningen lijken interessant, maar werden door de meeste burgers overbodig gevonden. En het nieuwe cultuurpaleis van Groningen zou vanwege gebrek aan draagvlak nooit zijn gebouwd als de stad niet bijna onbeperkt uit de Haagse gelden kon putten.

Dat er dingen fout gaan bij de overheid, is gelukkig onvermijdelijk. Dat er even niet is opgelet bij de Noord/Zuidlijn in Amsterdam is erg te betreuren, maar daar heeft men over een paar jaar wel een prachtige metro. Hier wordt een gebrek aan aandacht afgekocht voor veel geld, waaraan  uiteindelijk niemand veel zal hebben.

[geplaatst in Trouw van 23 januari 2014]