Het Maupoleum en een moskee in Rotterdam

april 29, 2014 by  
Filed under De Stad

In Rotterdam bouwde men de Essalammoskee naar Arabisch voorbeeld. In Amsterdam brak men het Swammerdaminstituut af, een voorbeeld van het Nieuwe Bouwen. Wat hebben deze twee zaken met elkaar gemeen? Bij nader inzien veel. Het handelt hier om de vraag: welke gebouwen zijn passend in een bepaalde stedebouwkundige omgeving?

Het Swammerdaminstituut trof hetzelfde lot als het Maupoleum van architect Zanstra aan de Jodenbreestraat enige jaren eerder. Het gebouw was niet ouder dan dertig jaar, maar het werd zo lelijk gevonden, dat aan sloop niet viel te ontkomen. Overigens was het gebouw ook al onder protest gebouwd. Toch paste het gebouw in de lijn van de architectuurgeschiedenis. Daarom ben ik altijd huiverig om de sloop van moderne gebouwen toe te juichen. Is onze huidige smaak niet te tijdgebonden? Zelfs als iedereen een gebouw ‘lelijk’ vindt (wat dat ook mag zijn), heeft het soms recht van bestaan omdat een stad juist een levende stad wordt door afwisselende bouwstijlen.

Mijn twijfel wordt niet alleen gevoed door het non-descripte gebouw dat inmiddels op de plaats van het Maupoleum staat. Komisch genoeg wijkt de schaal van het gebouw weinig af van het Maupoleum dat mede vanwege zijn grootschaligheid moest verdwijnen. Mijn twijfel wordt ook gevoed door het bijzondere pand van Koen van Velsen dat inmiddels enige honderden meter verderop staat. Ik vermoed dat velen het gebouw erg lelijk vinden, net als ik. Maar ook dat gebouw is een geslaagde representant van een bouwstijl, en verdient het dus niet om over dertig jaar te worden afgebroken.

Mooi en lelijk zijn voor mij geen argumenten om wel of niet tot de sloop van een, eertijds geprezen, gebouw over te gaan. Het mag duidelijk zijn dat dezelfde discussie speelde rondom de Zwarte Madonna in Den Haag, dat later op korte afstand gezelschap kreeg van de nieuwbouw van het Ministerie van OC&W, een in mijn ogen zeldzaam vertoon van wansmaak en zuinigheid. Gebouwen die een plaats hebben in de architectuurgeschiedenis – en dat gold zowel voor het Maupoleum als voor de Zwarte Madonna – behoren niet te worden gesloopt omdat we ze toevallig ‘lelijk’ zijn gaan vinden.

Toch zou ik voor het Swammerdaminstituut een uitzondering willen maken, zoals ik ook de bestuurders van Brussel wel kan volgen die de misplaatste hoogbouw in hun stad willen ‘aftoppen’. Het Swammerdaminstituut was namelijk niet alleen lelijk, maar ook een aperte mislukking omdat het niet paste, en nooit gepast heeft, bij de schaal van de omgeving. Het vloekte zelfs met de schaal van de omliggende bebouwing. Op zich heb ik er geen enkel bezwaar tegen om een afwijkend gebouw te plaatsen in een traditioneel ensemble. Het is vaak een aanwinst. Maar als de schaal van de nieuwbouw zodanig is dat de hele omgeving wordt ‘weggedrukt’, dan wordt het alleen vertoon van arrogantie (door de architect). En moet de architect niet vreemd opkijken als zijn ego-gebouw ooit wordt gesloopt.

Voor mij is ‘lelijk’ dus geen overtuigend argument om gebouwen te slopen als die een duidelijke representant zijn van een architectuurstijl die inmiddels uit de mode is. En daar komt de Essalammoskee in Rotterdam in beeld. Een lelijk gebouw, een Arabische kopie, ontworpen door een Nederlandse architect. Maar ‘lelijk’ is voor mij, zoals gezegd, geen reden om een gebouw te slopen en dus ook geen reden om tegen de bouw te pleiten. Bovendien kan je zeggen dat de nieuwe moskee qua schaal niet past in zijn bizarre omgeving. Moest ik dan voorstander zijn van de bouw van de Essalammoskee omdat ik tegenstander was van de sloop van het Maupoleum?

Toch stoor ik me aan de Essalammoskee, en niet zelden aan de architectuur van andere moskeeën in Nederland. Om de simpele reden dat de Essalammoskee op geen enkele wijze verbinding zoekt met de Westerse architectuurgeschiedenis. Ik geef toe: het standpunt past niet in de opvattingen van de multiculturele samenleving, waarin voor iedere cultuur alle ruimte moet zijn en waarin iedere cultuur recht heeft op haar eigen gebouwen. In die opvattingen geloof ik niet meer. Een samenleving behoeft gedeelde waarden en normen, een gedeelde cultuur en dus ook een gedeelde architectuurgeschiedenis. Een samenleving is geen samenleving als culturen gescheiden naast elkaar leven. Dat betekent niet dat iedereen dezelfde godsdienst moet aanhangen. Het betekent niet dat iedereen zich gelijk hoeft te gedragen of te kleden. Het betekent al helemaal niet dat onze kerk model zou moeten staan voor elke Nederlandse moskee. Het betekent wel dat een moskee in Nederland moet worden verrijkt met de Nederlandse architectuurgeschiedenis, zoals de Nederlandse architectuurgeschiedenis moet worden verrijkt met moskeeën. Daarom is het een gemiste kans dat de Essalammoskee niet meer is dan een kopie van een moskee uit Dubai. Wat was het prachtig geweest als daar nu een hele grote moskee had gestaan in lijn met de Oosterse èn de Westerse architectuurgeschiedenis.

Al bouwend poetst Rotterdam zijn monumenten weg

oktober 26, 2013 by  
Filed under De Stad

Rotterdam blijft fascineren. Die stad is nooit af. Ik heb er lang gewoond en kom er nog graag. En telkens wordt mijn blik weer getrokken door al die bouwputten. Door de energie en de durf waarmee in deze stad nieuwe plannen worden gesmeed. Hoe mooi is het dat daarbij ruim baan wordt gemaakt voor de grote architecten uit de eigen stad. Van de Broek en Bakema ontwierpen hier na de oorlog hun roemruchte Lijnbaan, Maaskant en Van Tijen het Groothandelsgebouw, en al die andere hoopgevende modernistische gebouwen. Wim Quist tekende de nieuwe schouwburg, het Maritiem Museum, het Nedlloyd-gebouw aan de Maas en het Robeco-gebouw aan de Blaak. Hoogstad bouwde het hoofdkantoor van Unilever en een woontoren aan het Weena. Adriaan Geuze ontwierp het Schouwburgplein (sorry, niet erg geslaagd) en de nieuwe markt. Eric van Egeraat bouwde aan InHolland. Rem Koolhaas bouwt nu De Rotterdam op de Wilhelminapier, het nieuwe stadskantoor en straks misschien Forum. En MVRDV metselt al een tijdje aan de nieuwe Markthal bij station Blaak.

Die geest van vernieuwing hoort bij de stad. Sinds de oorlog wordt er geheid in de stad. En sinds de oorlog staan Rotterdammers bij hun bouwputten te kijken. Waar in Amsterdam op bouwwerken wordt gescholden, is een bouwput in Rotterdam het symbool van hoop. Hoop op afronding van de stad. Tegelijkertijd weten we dat die hoop ijdel is. Omdat de stad nooit af zal zijn. Niet in het minst omdat de bouwwoede ook sans rancune ten koste gaat van gebouwen die in het recente verleden het resultaat van diezelfde bouwwoede waren.

Zo was de komst van de Hogesnelheidslijn reden om het oude station te vervangen. Vóór het station moest bovendien de smalle verkeerstunnel worden verbreed. En onder de grond vindt Randstadrail zijn aansluiting op het metronet. Rotterdam Centraal stond dus jaren symbool voor Rotterdam: bouwput, bouwput en nog eens bouwput. Hier wordt een stad gebouwd.

Maar hier wordt ook een stad afgebroken. We zouden namelijk bijna vergeten dat het oude Rotterdam Centraal een prachtig monument was van architect Sybold van Ravesteyn. Het station was een voorbeeld van de wederopbouw. De lichtheid van de grote stationshal, de lichtheid – in ander opzicht – van de perronoverkapping, het had allemaal een grote schoonheid. Natuurlijk, er was inmiddels veel mis aan dat station. Het was te klein, en het is zeker te klein als de HSL ooit een succes gaat worden. Het kon de nieuwe vervoerstromen niet meer aan. Ook het metrostation was te klein en te benauwd. Er was dus alle reden om iets nieuws te bouwen. Iets nieuws dat indrukwekkend is, dat prachtig is, dat meteen het mooiste station van Nederland is. Ja dit keer van een architectenbureau dat niet uit Rotterdam komt: Benthem Crouwel.

Het blijft een pleister op de wonde. De sloop van het prachtige station van Van Ravesteyn doet me nog steeds pijn. Die sloop heeft ook iets Rotterdams in een minder positieve zin: aan het bouwen gaat vaak ondoordacht slopen vooraf. Bouwen staat in Rotterdam vaak gelijk aan ‘helemaal opnieuw beginnen’. En helaas staat Rotterdam hier model voor veel andere steden in Nederland. We hebben weinig geduld met onze steden. De tijd dat we eeuwenlang bouwden aan onze grachtengordels ligt ver lang achter ons. Ook de tijd van het Plan Berlage is echt voorbij. Tegenwoordig straalt stedebouw vooral veel ongeduld uit. We hebben nauwelijks een plan en zijn soepel in onze argumenten.

En ook die manier van werken leidt tot veel schoonheid. Organische groei leidt nu eenmaal vaak tot interessante plekken, ook als er nauwelijks een plan onder ligt. Maar een echte stad wordt wel gekenmerkt door een combinatie van oud én nieuw, door een verzameling van bouwstijlen. Dus het is niet de zucht naar iets nieuws dat me tegenstaat, maar de behoefte om het oude te vernietigen. Denk ook aan de Zwarte Madonna in Den Haag, een bijzonder project van Carel Weeber, dat na vijftien jaar al weer plaats moest maken voor een ander project. Oké, de Zwarte Madonna paste niet in de rijkdom die Den Haag op die plek wilde uitstralen. Maar het was wel een onderdeel van de identiteit van de stad.

Bovendien horen we oog te hebben voor de monumenten die vroegere bestuurders hebben nagelaten. Het station van Van Ravesteyn was een monument. Ik geef toe, het oogde de laatste decennia steeds kleiner, met al dat bouwgeweld in de directe omgeving. Maar toch was het nog steeds van grote schoonheid. Ook het Groot Handelsgebouw van Hugh Maaskant en Wim van Tijen dat ernaast staat, is zijn grootsheid verloren na de komst van Nationale Nederlanden en al die andere prachtige pieken aan het Weena. En wordt nu nog pijnlijker weggedrukt door het nieuwe station. Maar ondanks alles: het hoort daar te staan. Voor de identiteit van de stad én omdat het zo typisch een monument is van de vorige generatie.

En nog iets: het is bijna niemand opgevallen maar in het bouwgeweld in Rotterdam is ook een hele vroege ‘Koolhaas’ ten onder gegaan; een leuke overkapping van het busstation, mooi aansluitend bij de vorm van het station. Ik worstel bij aankomst in Rotterdam dan ook altijd met die ene vraag: waarom wordt in Amsterdam terecht alles gedaan om het station van Pierre Cuypers bij de stationsuitbreiding te laten staan, terwijl in Rotterdam anderhalf monument achteloos is weggepoetst?