Waarom zou journalistiek onderdoen voor wetenschap

januari 1, 2021 by  
Filed under artikel, Geen categorie

Goede boeken geven aanleiding tot goede vragen. Zoals dat heerlijke boek De ontdekking van Urk van Matthias de Clercq, “de Belg” zoals hij in Urk werd genoemd. De Clercq was ooit als journalist in Urk vanwege de moord op een puber. Na een dag had hij zijn verhaal klaar en de volgende ochtend stond het in zijn krant, De Morgen. Het had hem altijd geïrriteerd dat hij zich zo snel een beeld had moeten vormen van dit bijzondere dorp in Nederland. Hij schaamde zich voor zijn cliché’s. Hij nam zich voor om zich ooit nog eens echt in dat dorp in de polder, dat voormalige eiland in de Zuiderzee, te verdiepen. In 2019 woonde hij een half jaar ‘op Urk’. En schreef vervolgens dit bijzondere boek. 

Hij begint met de zee, met de vis, en met de slachtoffers. Altijd die dreiging dat mannen, vaders en kinderen niet terug komen van de zee. Dat schepen vergaan. Hoe die angst verbonden is met het streng beleden geloof. Hoe de inpoldering van de Zuiderzee Urk eerder verder heeft vervreemd van de rest van Nederland en de gemeenschap verder heeft afgesloten. Hoe het strenge geloof in de loop der eeuwen alleen maar nog strengere afsplitsingen kent. Hoe Urkers als het ware allemaal een ‘Urks paspoort’ hebben waarin al die regels staan waaraan zij zich hebben te houden. En hoe ontduiking van de regels daarmee onvermijdelijk is verbonden. Hoe de jeugd in het weekend geheel losslaat. Hoe de visverwerkende industrie gaandeweg het vissen overvleugelt. Hoe Europa grip probeert te krijgen en hoe Urkers massaal Europese regels weten te ontduiken. En steeds doemt er weer een nieuw perspectief op waarmee “de Belg” Urk beschrijft. Met liefde, maar ook met toenemende verbazing. Na een half jaar lijkt hij opgelucht zijn spullen te pakken. 

En dit alles roept bij mij vooral één vraag op: had een socioloog, had een sociale wetenschapper dit voortreffelijke onderzoek van deze voortreffelijke journalist kunnen overtreffen? En het antwoord op die vraag treft ook de bestuurskundige, de politicoloog en zelfs de econoom. Leveren deze wetenschappen een scherper zicht op de samenleving, politiek en overheid dan een scherpzinnige journalist die zich echt verdiept in zijn onderwerp? Ja, dat is een vraag die door veel wetenschappers misschien wordt weggelachen, voor andere wetenschappers wellicht confronterend is. Toch zullen juist wetenschappers het met me eens zijn dat alle vragen gesteld moeten kunnen worden.

Ik heb niet meteen een voldragen antwoord op deze fundamentele vraag. Maar ik deel wel graag enkele overwegingen.

Sociale wetenschappers maken terecht veel werk van hun methoden van onderzoek. Hun onderzoek moet immers valide en betrouwbaar zijn en moet bovenal repliceerbaar (herhaalbaar) zijn. Om ervoor te zorgen dat alleen de waarheid wordt beschreven én die waarheid kan worden gecontroleerd. Nou, aan dit soort eisen heeft Declercq zich niet gestoord. Hij bevraagt mensen tot het voor hem duidelijk is hoe het zit. Zou een goede wetenschapper dat werkelijk anders hebben gedaan? Ik betwijfel het. Of zou een wetenschapper meer hebben gezien als hij zich aan alle vereisten voor wetenschappelijk onderzoek had gehouden? Ik betwijfel het. Ik vrees zelfs dat hij minder had gezien. Al die methoden vergroten immers niet de kans dat je de kern van het probleem bereikt. 

Al die onderzoeksmethoden hanteren we ook om zo objectief mogelijk verslag te kunnen doen, bijvoorbeeld van een dorp als Urk. Maar we weten ook dat geen enkel sociaal-wetenschappelijk onderzoek ‘waarden-vrij’ is, ongeacht het gebruik van de juiste methoden. En natuurlijk zijn veel journalisten erg gekleurd in hun berichtgeving. Maar Declercq is geen gekleurde journalist. Met zijn distantie (naast de nodige betrokkenheid) is hij zeker niet gekleurder dan de gemiddelde wetenschapper.

En hoe zit het dan met de wetenschappelijke theorieën die het zicht op Urk hadden kunnen vergroten en die bepaalde verschijnselen misschien hadden kunnen verklaren? Geven die theorieën de wetenschapper geen voorsprong op de journalist? Ik vrees dat het omgekeerde waarschijnlijker is. Dat het inzetten van theorieën het waarheidsgetrouwe beeld van Declercq eerder had vervormd. Want wetenschappers hebben nogal eens de neiging om werkelijkheid aan te passen aan hun theorie, in plaats van hun theorie aan te passen aan de werkelijkheid. Natuurlijk kunnen het gebruik van theorieën ons inzicht vergroten. Maar in de sociale wetenschap lijkt het vaker voor te komen dat theorieën de wetenschapper het zicht ontnemen. De theorie als oogklep. Helaas, sociale wetenschappers spiegelen zich te veel aan de natuurwetenschappen en overschatten om die reden vaak het belang van sociale theorieën. In de werkelijkheid verklaren sociale theorieën weinig en voorspellen ze helemaal niks. Ze bieden vooral een perspectief. En dat perspectief is op zijn minst eenzijdig, als het de werkelijkheid al niet (ernstig) vervormt.

Sociale wetenschappers hebben daarentegen veel meer baat bij concepten. Maar goede journalisten maken onbewust evenzeer gebruik van concepten. Zo noemt Declercq het concept ‘functie’ nooit, terwijl hij wel heel scherp beschrijft welk functie de religie in het vissersdorp Urk altijd heeft gehad. Zo noemt hij het woord ‘cultuur’ nooit in wetenschappelijke zin, maar beschrijft hij uitermate helder de cultuur van dit dorp en met name de veranderingen die de cultuur in de laatste decennia ondergaat. Zo schrijft hij niet over ‘elites’, maar heel treffend over zwarte dominees en een heulende burgemeester. Zo schrijft hij nergens over ‘traditie’, ‘moderniteit’, ‘globalisering’, ‘glokalisering’ maar zijn boek gaat er wel over. Dat leidt misschien tot twee conclusies: wetenschappers hebben bij hun beschrijving van de sociale werkelijkheid vaak veel baat bij bepaalde concepten én Declercq is zonder al die concepten in staat om een even helder inzicht in deze bijzondere dorpsgemeenschap te bieden. 

Dus voor de vraag of een socioloog een beter boek over Urk zou hebben geschreven dan een journalist, is het gebruik van methoden, theorieën of concepten uiteindelijk niet zo relevant. Uiteindelijk gaat het om de vraag in welke mate ons inzicht is vergroot. En ik kan niet inzien hoe een wetenschapper met wetenschappelijke methoden, theorieën en concepten een scherper beeld van Urk had kunnen schetsen dan Matthias Declercq hier heeft gedaan.

Ik weet niet of we deze conclusie mogen generaliseren (zoals Declercq ook geen enkele poging doet om de kennis van Urk te vertalen naar andere gesloten gemeenschappen). Wel moet zo’n mooi boek sociale wetenschappers bescheiden maken. En moet hen vooral inspireren om inzicht te geven in de sociale werkelijkheid. Niet die methoden, die theorieën en die concepten moeten centraal staan in de sociale wetenschap, maar de vraag of het inzicht in de sociale werkelijkheid wordt vergroot.

Deel dit bericht:

Comments

One Comment on "Waarom zou journalistiek onderdoen voor wetenschap"

  1. Robert Scheltens on ma, 4th jan 2021 00:04 

    Beste Wim,
    Je blog beschrijft afstand tussen journalistiek en wetenschap, maar die zie ik niet. Aan een solide theorie gaan veel stappen vooraf, zoals brainstorm, exploratief onderzoek en diepte interviews. Zonder zulke verkenningen is het bedenken van een toetsbare theorie ondenkbaar. Een journalistieke verkenning zoals gedaan in Urk past daar ook in. Niets aan de hand, zo lang de wetenschapper maar duidelijk maakt dat dit geen empirisch onderzoek is, maar een exploratieve terreinverkenning.
    Ik zie een doorlopend continuüm van methoden die alle tot het domein van de sociale wetenschap behoren en – mits op de juiste plaats toegepast – niet zonder elkaar kunnen.

Tell us what you're thinking...
and oh, if you want a pic to show with your comment, go get a gravatar!