Zonder #cultuur is het leven schraal

januari 11, 2021 by  
Filed under Politiek

De overheid trok zich terug, de markt moest het doen. Het ging voortaan over verdienmodellen en verdienvermogen, over cultureel ondernemerschap, over kennis over marktstimulering, over zelfstandigheid en vooral over geld verdienen. Dat is de ontwikkeling die de culturele sector in de laatste decennia heeft doorgemaakt. Halbe Zijlstra stond als staatssecretaris model voor deze omslag. Omdat hij het onomwonden zei. Omdat hij niets had met het onderscheid tussen hoge en lage cultuur. En schijnbaar ook niets met de hoge cultuur op zich. 

Ik geef toe: het was ook wel verfrissend. De reacties uit de cultuursector getuigden daarvan. Alsof het aanmatigend was van Halbe Zijlstra om zich uit te spreken over cultuurpolitiek. Alsof alleen de cultuursector mocht bepalen op hoeveel subsidie zij zelf recht had. Alsof alleen niet-bezuinigen een uiting van beschaving was. Onzin natuurlijk. In een beschaafde democratie maken we samen uit wie wat krijgt. 

Dat er minder geld was voor de culturele sector was misschien ook nog wel te billijken. Echt kwalijk was het dat Halbe Zijlstra het onderscheid tussen tandpasta en cultuur niet leek te zien. Cultuur moest je verkopen. En als er niets werd verkocht was er blijkbaar geen behoefte aan. Waarom zou de overheid cultuur subsidiëren waarvoor de cultuurliefhebbers onvoldoende geld over hadden? Noodgedwongen werd dat economische denken door de culturele sector overgenomen. Vanaf Zijlstra werd de culturele sector bij uitstek als een economische sector gezien. 

Zo werd het publieksbereik steeds belangrijker. Niet om meer mensen te laten genieten, maar vooral om meer kaartjes te verkopen. Kunstenaars werden culturele ondernemers, die nieuwe verdienmodellen beproefden. Culturele instellingen werden bedrijven die vooral moesten bezuinigen. Logischerwijs nam het gewicht van de managers, die verstand hadden van marktstimulering en van het vergroten van de veerkracht van het eigen bedrijf toe. Ten koste van de makers om wie het in deze sector uitsluitend is te doen. Nergens horen managers zo ondergeschikt en ondersteunend te zijn als in de culturele sector. Het tegendeel leek steeds meer het geval. 

Niet alleen het handelen maar ook het debat veranderde (definitief). Om te bewijzen dat de overheid de culturele sector niet helemaal in de steek mocht laten, werd steeds meer over de ‘waarde’ van cultuur gesproken. En daarbij ging het niet om de intrinsieke waarde van cultuur, maar plat gezegd om de economische waarde. Door cultuur verbetert het vestigingsklimaat van steden voor bedrijven. Door festivals stijgt de omzet van kroegen en restaurants. Door blockbusters stijgt de hotelbezetting. Cultuur levert geld op, dat niet in toegangskaartjes wordt verdisconteerd. En dat is toch een goed argument voor de overheid om financieel bij te springen? 

Arme kunst, de kunst had geen waarde meer van zichzelf, geen intrinsieke waarde meer, maar alleen nog maar economische waarde. En waar die economische waarde ontbrak, konden de makers ophoepelen. 

En toen kwam corona. We mochten elkaar niet meer ontmoeten, de musea sloten hun deuren en concerten en theatervoorstellingen werden stilgelegd. Godzijdank sprong de overheid bij zodat de hele sector niet meteen omviel. Maar die steun gold niet voor al die zzp-ers die al jaren moesten sappelen omdat er in de cultuursector veel te weinig geld was overgebleven na de kaalslag van Halbe. Die steun gold ook niet voor al die jonge talenten die net hun opleiding hadden afgerond en zich nog niet hadden gevestigd. Zij werden spoedig gedwongen om met ander werk in hun bestaan te voorzien. Waarmee veel talent verloren ging. Gaandeweg werden wel tal van dappere pogingen ondernomen om het publiek via internet te bereiken. Musea vergrootten hun digitale aanbod en orkesten en theatergezelschappen ontdekten de mogelijkheden van streaming. Maar het was niet genoeg. Het was een doekje voor het bloeden. 

Hoe triest de aanleiding ook was, hoe triest het moment, eigenlijk was het een heel bijzonder moment. Plotseling konden we vaststellen hoe schraal het leven is zonder cultuur. Iedereen kon plotseling zien dat cultuur niet alleen een economische waarde heeft. Dat cultuur een waarde op zichzelf heeft. Cultuur zorgt voor een verrijking van het leven. En zonder die verrijking is het leven schraal. Dat besef is de winst van corona. 

Acht jaar na Halbe Zijlstra leert corona ons dat we volledig zijn doorgeslagen met dat neo-liberale denken, dat iedereen aanzet om ondernemer te worden en dat elke manager doet bazelen over verdienmodellen. Natuurlijk is het goed als de cultuurmakers op zoek gaan naar hun publiek, en naar nieuw publiek. Maar ook als dat grote publiek er gewoon niet is, kan kunst uiterst zinvol zijn. Het is onzin om te stellen dat er geen plaats is voor kunst waar geen markt voor is. Cultuur is een wezenlijk onderdeel van onze samenleving. Het verrijkt het leven, het zet aan tot nadenken en het reflecteert wat er ten diepste in de samenleving gaande is. Cultuur verwijst naar onze roots, het bepaalt onze samenleving en is daarmee een basisbehoefte. Wat zou het mooi zijn als we met zijn allen, overheid én samenleving weer trots zouden zijn op cultuur, in plaats van steeds maar weer aan bezuinigingen te moeten denken en aan de mogelijkheden om de cultuur te vermarkten. Dat vreselijke woord. 

Die tegenstelling tussen overheid en markt is hier ook vals. Als de cultuur niet voldoende wordt betaald uit de kaartverkoop, moeten de gemeenschap op een andere manier de cultuur betalen. Het gaat om het onderscheid tussen een gemeenschap die rijk aan cultuur is en daardoor wordt verrijkt of een gemeenschap die verschraald door een tekort aan cultuur. En daarom moet de kunsten uit gemeenschapsgelden worden betaald als de kaartjes onvoldoende geld opleveren. 

Ook in dat opzicht heeft het afgelopen corona-jaar ons veel geleerd. Want plotseling was de overheid wel bereid om bij te passen toen de culturele sector op omvallen stond. De cultuur werd eindelijk niet meer beoordeeld op zijn verdienmodellen en zijn publieksbereik en zijn publieksdifferentiatie, maar vanwege haar eigen authentieke betekenis. Omdat een samenleving niet zonder cultuur kan. Dat is de tweede winst geweest van deze bizarre episode. Het is dus niet meer dan normaal dat de gemeenschap bijpast als er van de kaartjes niet meer valt te leven. Waarom is dat geen permanente afspraak? Dat de gemeenschap gewoon altijd bijspringt als er te weinig kaartjes worden verkocht.

Natuurlijk moeten we trots zijn op de zelfstandigheid van de culturele sector. Cultuur gedijt in autonomie. En niet onder de vleugels van een overheid. Maar we hebben wel een overheid om te garanderen dat die cultuur in alle tijden gedijt. Waarom is er bijvoorbeeld geen gegarandeerd basisinkomen voor de makers van de kunst? Ik spreek niet over een (permanent) basisinkomen. Maar wel over een permanente garantie dat er altijd voldoende inkomsten zijn, ook als er onvoldoende kaartjes worden verkocht. Dus bijvoorbeeld ook als avant garde cultuur nog maar door weinig mensen wordt begrepen. Of wanneer een museum eens iets anders dan een blockbuster wil presenteren. Of als talenten nog onvoldoende kansen krijgen om hun kunnen te tonen.

Wie zou daarvoor in aanmerking moeten komen? Mensen die zijn opgeleid in de kunsten en zich ook inzetten voor de kunsten. De makers dus. Ik stel voor dat de managers zich anders moeten bedruipen. En natuurlijk is de gemeenschap verantwoordelijk voor de basisinfrastructuur waarbinnen de makers hun prachtige werk kunnen doen. 

Ja zeker! Het idee is nog helemaal niet uitgewerkt. Het vraagt nog enige doordenking, om het eufemistisch uit te drukken. Maar laten we bij het doordenken blijven proberen om de cultuur niet economisch maar intrinsiek te waarderen. Cultuur is geen tandpasta. 

Deel dit bericht:

Comments

4 Comments on "Zonder #cultuur is het leven schraal"

  1. Willem van der Ham on ma, 11th jan 2021 09:23 

    Alweer woorden naar mijn hart, Wim. Alleen kunnen we het ook niet omdraaien? Begon het destijds niet met ‘vertrossing’? En kan dat niet een reden zijn dat Sinterklaas en Zwarte Piet tegenwoordig door menigeen als hoogste cultureel erfgoed wordt beschouwd, zie het verkiezingsprogram van de PVV? Het stuitende gebrek aan hoge waarden als tolerantie, reflectie, kritisch vermogen, echte transparantie waardoor gevoel voor en drang naar schoonheid, kennis, ware wetenschap in de vorm van willen weten en analyseren, inspiratie is verdwenen. Een sluimerend proces van afbraak van waarden en normen, gebrek aan ideeën en ideologie.

  2. Paul Rutten on zo, 17th jan 2021 16:20 

    Een mooi en zinnig betoog, maar er past wel een aantal opmerkingen.

    Allereerst was het de sociaal-democratische staatssecretaris en econoom Rick van der Ploeg die het concept cultureel ondernemerschap met nadruk in het landelijk beleid introduceerde. Hij was het ook die publieksbereik, vooral in doelgroepen die doorgaans moeilijk bereikt worden, tot speerpunt en ook als toetssteen introduceerde. Jaren daarvoor was het concept uitgewerkt in de wereld van studie en onderzoek, onder meer door Giep Hagoort aan de HKU en door tal van andere, inderdaad cultureel economen (Ik kan goed met ze overweg en wordt er soms ook voor aangezien).

    Daarnaast een kanttekening bij de reductie van het concept waarde tot het domein van de economie. Waarde is ook van toepassing op datgene wat cultuur toevoegt aan de samenleving en cultuur in brede zin. We moeten het veel breder hanteren. Dat doe je in feite ook door te spreken van intrinsieke waarde van cultuur (wat is dat eigenlijk?).

    Ook ondernemerschap moeten we niet door de economen laten monopoliseren. Cultureel ondernemerschap is een belangrijke kwaliteit, zolang het maar de praktijk van de culturele sector als uitgangspunt neemt en niet klakkeloos de concepten en principes overneemt die gelden in andere vormen van bedrijvigheid, zoals het produceren en op de markt zetten van tandpasta, al kunnen we daar ook onderscheid maken in kwaliteit en smaak. Een cultureel ondernemer is bijvoorbeeld in staat de maatschappelijke en culturele waarde van cultuur (als praktijk waarin betekenis en symbolisch materiaal wordt geproduceerd en toegankelijk gemaakt) te gebruiken om publiek geld of fondsen uit het mecenaat aan te boren.
    Cultuur representeert maatschappelijke waarde die zich niet laat terugbrengen tot individuele consument-product relaties. Haar belang (en waarde) is groter en legitimeert daarom investeringen uit publieke middelen.

    Wat resteert is het obstinate probleem van omvang (wat is genoeg en wat willen we er aan uitgeven?) en verdeling van schaarste (welke vormen van cultuur en welke makers en instellingen worden gefinancierd?). De afwegingen die we daartoe hanteren veschuiven met de tijd en het is al duidelijk dat het veel gehanteerde onderscheid tussen hoog en laag ons daarbij niet behulpzaam is. We zijn nog niet klaar…

  3. wimderksen on zo, 17th jan 2021 21:33 

    Ja, ja, ik weet het: het neo-liberale denken was ook binnen de PvdA en ook al voor Halbe Zijlstra een belangrijke stroming. En ter aanvulling: woorden zijn belangrijk voor het denken, woorden maken het frame van waaruit wordt gedacht. Daarom zou ik ervoor willen pleiten om alle woorden die verwijzen naar ‘bedrijven’ eens een tijdje te omzeilen in de culturele wereld. Zie de overheid die ook over ‘bedrijfsbureau’ en ‘concerndirecteuren’ is gaan praten de burger als een niet te vertrouwen klant is gaan zien.

  4. Annet Weijermars on wo, 27th jan 2021 11:31 

    Niet alleen het neoliberalisme heeft de cultuur sector geschaad. Ook de ‘opdracht’ van links om alleen nog maar sociale problemen op te lossen door middel van kunst heeft de sector geen goed gedaan.
    Daarnaast zou cultuur en met name goed muziekonderwijs (dat is iets anders dan af en toe een projectje) eindelijk eens moeten worden ingevoerd voor álle kinderen in Nederland. Helemaal nu! Muziek zal kinderen helpen hun emotionele beschadigingen door de Coronamaatregelen te helen. Daarnaast gaan kinderen qua rekenen en taal met twee uur muziekonderwijs meer vooruit dan met een extra uur taal en rekenen.
    Dit is aangetoond in tientallen onderzoeken wereldwijd waarvan de eersten al 25 jaar geleden!

Tell us what you're thinking...
and oh, if you want a pic to show with your comment, go get a gravatar!