Dom Hans van der Laan: architectuur is een vak

april 5, 2021 by  
Filed under Architectuur/stedebouw

We waren toevallig toch in de buurt. Een mooie gelegenheid om nog eens aan te bellen. Jaren geleden bezocht ik de nieuwbouw van de Abdij Sint-Benedictusberg van architect Dom Hans van der Laan. In het gehucht Mamelis bij Vaals. Er was niets veranderd, zoals er in kloosters vaak in decennia niets verandert. Maar ook aan mijn mening was niets veranderd en aan mijn gevoel al evenmin.

Dom Hans van der Laan was architect en abt van het klooster in Mamelis in de tweede helft van de vorige eeuw. Maar hij was ook de grondlegger van de ‘Bossche School’ in de architectuur. Jan de Jong is een andere bekende naam uit deze school. Ik heb geen architect, ik ben geen bouwkundige. Ik kan me wel voorstellen dat bouwkundigen veel moeite hebben om het werk van Dom Hans van der Laan te plaatsen. De Bossche School bouwde veel kerken en kloosters, maar ook veel huizen, vooral in het Zuiden van het land. Wie de school opzoekt op internet struikelt over het woord ‘traditioneel’. Maar als ik mijn gevoel moet omschrijven als ik de kapel in Mamelis betreed, heb ik niets aan het woord ‘traditioneel’. Dit gaat veel dieper.

Dom Hans van der Laan heeft een groot deel van zijn leven gewijd aan een zoektocht naar het plastisch getal. In mijn eigen woorden: een zoektocht naar de oervorm van de architectuur. Of beter: naar de oerverhoudingen in de architectuur. Het plastisch getal wordt wel omschreven als ‘het evenwichtig samengaan der maten, zowel in de delen als in het geheel van het gebouw’. Van der Laan vroeg zich af: wat zijn de natuurlijke, vanzelfsprekende verhoudingen van een zaal, van een deur, van een raam. Hoe breed moeten de muren tussen de ramen zijn. Hoeveel ramen in een kerk voelen ‘natuurlijk’ aan. 

Er zijn prachtige boeken over de ideale verhoudingen geschreven. Er zijn prachtige boeken over de kapel van Dom Hans van der Laan in Mamelis geschreven. Soms lijken het ondoorgrondelijke formules. Maar als je in die kapel staat, in die gewijde ruimte, dan voel je dat die maten kloppen. Dat elke verhouding klopt. Dat die 5 ramen langs de smalle kant van de kapel alleen maar beantwoord kunnen worden door 12 even grote ramen aan de lange kant van de kapel. Hier voel je wat goede architectuur is. Geen grote woorden, geen vage spinsels, maar gewoon gevoel. 

Als je die kapel in Mamelis beleeft dringt het besef tot je door: architectuur is een vak. Bij een architect hoort de eerste vraag niet te zijn tot welke stroming hij of zij behoort, maar of hij of zij het vak verstaat. Uiteindelijk is niet relevant of hij of zij een traditionalist, een modernist of een post-modernist is. Voorop staat de vraag hij of zij een goede architect is. Iemand die mensen geborgenheid kan bieden door uit te gaan van de juiste verhoudingen. Daarna komt de vraag naar de stroming die de architect zou (willen) vertegenwoordigen.

Maar moeten we Dom Van der Laan dan als een traditionalist zien, omdat de Bossche School op internet als een school van traditionalistische architecten wordt omschreven? Als ik me opgenomen voel in de ruimte van de kapel in Mamelis zijn termen als Romaans en modern voor mij meer terzake. Die combinatie is niet verrassend omdat in beide stromingen het zoeken naar de essentie centraal stond. Versieringen komen je in Romaanse kerken en in modernistische woonhuizen weinig tegen. 

Toch vermoed ik dat Dom Van der Laan deze discussie zinloos zou hebben gevonden. Juist omdat het hem om de essentie van het bouwen ging. Om de onderlinge verhoudingen van de maten. In dat opzicht laat Dom Van der Laan zich niet plaatsen. Hij is vooral tijdloos. En een mooier compliment kan een architect eigenlijk niet krijgen. 

Deel dit bericht:

Comments

3 Comments on "Dom Hans van der Laan: architectuur is een vak"

  1. Jan Freie on ma, 5th apr 2021 15:25 

    Mooi gezegd. Ik sprak eind jaren 80 met Sam van Embden en die zei me dat Van der Laan de beste student Bouwkunde van zijn jaar was. Jammer dat hij het klooster in was gegaan.

    En inderdaad, ik kan iedereen aanraden om langs te gaan als je bij Vaals bent….

  2. joost schrijnen on ma, 5th apr 2021 15:53 

    Dag Wim,
    De spijker op de kop! De geschiedenis van Dom Hans van der Laan is in het perspectief van jouw opmerkzame waarneming interessant. Hij ging bouwkunde studeren (net als zijn vader en twee broers) maar vond geen “anklang” bij de modernisten die toen aarzelend in opkomst kwamen en ook niet bij de Delfstse school en Grandpre Moliere, en ging het klooster in na drie jaar. Zijn autonomie is groter dan menigeen wil begrijpen. Zijn oeuvre is eerder modernistisch dan traditioneel, en natuurlijk is hij ook monnik geweest en bouwde voor het klooster, zoals ook in Waasmunster en Tomelilla. Bij de promotie van Caroline Voet enige jaren terug aan de Katholieke Universiteit Leuven vroeg een van de leden van het hooglerarenpanel wat nu toch de katholiciteit was van deze Architectuur. Voet antwoordde dat het daar nu juist niet over ging, maar over de autonomie van de architectuur als vraagstuk van ruimtelijke compositie. Voet heeft in haar proefschrift een poging gedaan VdLaan de plaatsen in een architectuur historische context.
    In Delft kwamen ze daar na WO2 niet uit en toen ik er studeerde had de Delftse school afgedaan, en was daarmee (ten onrechte) het werk van VdLaan niet aan de orde. Dat is inmiddels wel anders, en veel architecten ook in Nederland zoals Coenen en Arets bewonderen het. En in de hele wereld zijn er mensen mee bezig of door geïnspireerd.
    We zijn doende het gebouwen complex op de nederlandse monumenten lijst te krijgen (de oudbouw van Bohm staat er al we op).

    Groet, Joost Schrijnen, oud voorzitter VdLaan Stichting.

  3. Michiel Morel on ma, 5th apr 2021 18:01 

    Wat goed om aandacht te schenken aan deze bijzondere architect. Dom van der Laan is ook voor beeldende kunstenaars, die zich met de essentie in de kunst bezighouden en -hielden, een inspiratiebron geweest.

Tell us what you're thinking...
and oh, if you want a pic to show with your comment, go get a gravatar!