Populisme was lange tijd in Europa een randverschijnsel. Geen partij werd groot door zich tegen ‘de overheid’ af te zetten. Dat is de laatste decennia snel veranderd. Fortuyn in 2002, Wilders vanaf 2006, Verdonk in 2008, Forum voor Democratie in 2019, BBB in 2023. Ook bij andere partijen zie je de terminologie van de populisten veelvuldig opduiken. Uiteindelijk kregen de populisten (PPV en BBB) zelfs in het onzalige kabinet de meerderheid.
En toch lijken we ons onvoldoende zorgen te maken.
Eerst susten we ons met de gedachte dat onderzoek uitwees dat de populisten nooit meer dan 15% van de stemmen zouden halen. Dat bleek onjuist. Populisten scoren tegenwoordig in veel landen ruim boven de 20%. Ook in Nederland. Nu sussen veel (progressieve) mensen zich met de gedachte dat de populisten wel op hun top zitten. Om de simpele reden dat we het ons gewoon niet kunnen voorstellen dat ze nog groter worden. Maar waarom zouden ze niet groter worden?
Natuurlijk onze argumenten lijken heel overtuigend: ‘Die Wilders maakt toch niks klaar!’ ‘Die Wiersma heeft toch ook geen oplossing voor het stikstofprobleem!’ ‘Die Faber is een hol vat dat nog geen wet door de Kamer heeft gekregen.’ ‘Dat gaan mensen op een gegeven moment toch zien?’ ‘Mensen zijn toch niet dom?’
Herkent u het?
Maar let op, het zijn allemaal argumenten die alleen gelden binnen de logica van de aanhangers van de democratie, ik noem ze voor het gemak hier: de democraten. Binnen die spelregels kunnen we ons niet voorstellen dat de populisten definitief zullen winnen. Zoals we ons ook helemaal niet kunnen voorstellen dat de politieke spelregels die altijd golden, niet meer zouden gelden. Dat is het echte probleem met de populisten.We kunnen ons niet voorstellen dat een president de universiteit van Harvard chanteert met overheidssubsidies. Omdat dat niet mag binnen onze spelregels. Maar Trump hanteert andere spelregels.
Wat de populisten doen mag dus niet binnen onze spelregels. Maar waarom zouden onze politieke spelregels altijd blijven gelden? Als er echt een wisseling van elites plaatsvindt, als we echt een regime-change gaan meemaken, zullen ook de politieke spelregels rigoureus veranderen. En zal de politiek fundamenteel veranderen. Zie hoe de populisten omgaan met de belangrijkste politieke spelregels die tot op heden hebben gegolden. Mag ik die eens tegen het licht houden?
Het gaat om de democratie, om de rechtsstaat, om het publiek belang en om de waarheid. Natuurlijk zijn deze vier waarden nooit absolute waarden geweest. Er was altijd discussie. Maar ze zijn wel altijd een ijkpunt geweest in het politieke debat.
De vier waarden van de democraten
Democratie! Natuurlijk er valt veel aan te merken op het democratisch gehalte van het bestuur, ook in de afgelopen halve eeuw. Altijd vanuit het perspectief: er is te weinig democratie, er moet meer democratie komen. En alle democratische overwinningen werden in regels vastgelegd. Inspraak werd verplicht gesteld, en wie meende onvoldoende te zijn gehoord, kreeg het recht om een bezwaarschrift in te dienen.
Maar democratie is niet alleen bestuursvorm die in rechtsregels is vastgelegd, democratie is vooral een vorm van beschaving. Ook alle checks and balances in de democratie zijn een vorm van beschaving. Als iemand dat op dit moment bewijst is het wel Trump. Want wie zich niets van de democratie aantrekt, heeft er pijnlijk weinig last van. Populisten zetten zich niet alleen af tegen de overheid, ze denken ook als enigen namens het volk te spreken. En als dat je uitgangspunt is, weet je zeker dat al die andere volksvertegenwoordigers niet namens het volk spreken. Herinnert u zich nog het ‘nep-parlement’ van Wilders? Dat was Wilders’ ultieme claim dat hij alleen hij het volk vertegenwoordigde en niet de Tweede Kamer. Wie zo’n uitspraak doet lapt de democratie aan zijn laars.
Rechtsstaat! De kern van de rechtstaat is dat er alleen geregeerd wordt op basis van wettelijke regels. Wettelijke regels die door het parlement zijn vastgelegd. Dus als Harvard volgens de wet recht heeft op subsidie, hoort een president Harvard geen subsidie te onthouden omdat deze universiteit een ander diversiteitsbeleid voorstaat. De rechtstaat beschermt de burgers tegen de overheid. De rechtsstaat geeft rechtszekerheid en zorgt ervoor dat alle burgers en alle universiteiten gelijk moeten worden behandeld.
Ook de wijze waarop Trump zich in het internationale rechtsverkeer opstelt, is tekenend voor het gedrag van een populist. Trump trekt zich niets aan van alle regels die het verkeer tussen landen bepalen. Hij wil slechts op basis van de macht andere landen zijn wil opleggen. En ja, eigenlijk is er niemand die hem dat kan beletten. Omdat de VS inderdaad die macht hebben. In dat opzicht mogen we ons in Nederland nog gelukkig prijzen dat de populisten, het onzalige kabinet-Schoof, zo onnozel zijn dat ze alleen in woord de rechtsstaat ontkennen. Er is voorzover ik weet nog niet één asielzoeker bij de grens geweigerd, die volgens de wet niet geweigerd had mogen worden. Het Nederlandse populisme is tot op heden vooral een papieren tijger met een laag IQ.
Publiek belang! Politici en bestuurders horen zich in te zetten voor het publieke belang, niet voor het eigen belang. Het kernwoord is hier integriteit. Ook volwassen democratieën worstelen daar soms mee. Denk aan Limburg en denk aan Lubbers (met zijn familiebedrijf). Maar we weten wat hoort; een politicus hoort integer te zijn. Populisten (denk aan Orban, Erdogan, Trump, Musk) vullen zonder gène hun eigen zakken en schamen zich er geenszins voor om de staat in te zetten voor het eigen gewin. Zie ook dat Wilders zich nooit iets aantrekt van integriteitsproblemen rondom PPV-ers, hij ontkent ze gewoon glashard. Integriteit is geen ijkpunt voor hem.
Waarheid! In de politiek wordt zelden de volledige waarheid gesproken. In de politiek wordt met liefde geknoeid met de uitkomsten van wetenschappelijk onderzoek. Maar zelden kom je de ongegeneerdheid tegen waarmee populisten de waarheid negeren. Zoals het onzalige kabinet-Schoof kan melden dat ze geen geld nodig hebben voor asielzoekers, omdat die niet meer zullen komen. Of voor het stikstofprobleem, omdat dat niet bestaat. Zoals populisten geen klimaatbeleid willen voeren, omdat het klimaatprobleem een linkse fabel is. De ongegeneerdheid waarmee onwaarheid wordt verkondigd om de eigen achterban te behagen. Zie recentelijk hoe verslag werd gedaan van de uitkomsten van de onderhandelingen over de Voorjaarsnota: alleen het zoet werd aan de eigen achterban uitgedeeld, terwijl het zuur werd verzwegen.
Debatteren met populisten heeft geen zin
De populisten lappen de belangrijkste waarden zoals die sinds lange tijd hebben gegolden in de politiek, aan hun laars. De politieke spelregels van de democraten accepteren ze niet meer als fundament van het democratische spel. Debatteren met populisten heeft daarom geen zin, omdat ze andere spelregels hanteren. Het heeft geen zin om te schaken tegen iemand die aan het dammen is. Daarom was de eis van Omtzigt om de PPV een ‘rechtsstaat-verklaring’ te laten ondertekenen, ook zo onnozel. Alsof je een populist in de democratische rechtsstaat kan laten geloven, door hem een verklaring te laten ondertekenen. Bovendien zal hij de volgende dag keihard ontkennen dat hij die verklaring ooit heeft ondertekend. Want ook de waarheid is geen ijkpunt voor de populist. Zie Wilders. Al met al: het heeft geen zin om met mensen politiek te bedrijven voor wie de democratie, de rechtsstaat, het publiek belang en de waarheid geen ijkpunt zijn. Het is vooral zorgwekkend dat de VVD zich van deze logica niets lijkt aan te trekken.
Wat we wel moeten doen? We moeten de democratie, de rechtsstaat, het publiek belang en de waarheid verdedigen tegen iedereen die deze kernwaarden bedreigt en ondermijnt. Dat betekent een keihard debat, niet om populisten te overtuigen, maar om de samenleving van hun gevaar te overtuigen. Daarbij helpt het als je probeert te begrijpen waarom mensen op populisten stemmen.
Het zou nog mooier zijn als we de kracht hadden om de populisten met een cordon sanitaire af te sluiten van de macht. Om de simpele reden dan ze een gevaar zijn voor de democratie zoals we die hebben vormgegeven.
Hindenburg maakte Hitler rijkskanselier vanuit het geloof dat hij binnen de spelregels van de democratie in toom kon worden gehouden. Hitler erkende die spelregels niet en ging zijn gang.
Trump gebruikte de oude spelregels om aan de macht te komen, en heeft nu slechts lak aan die regels.
De armzalige Schoof was ooit lid van de PvdA toen de partij nog groot en machtig was. Hij zei zijn lidmaatschap op toen die partij niet meer groot en machtig was. Nu zit hij een kabinet voor, ongetwijfeld vanuit het geloof dat de oude politieke spelregels nog gelden. En staat hij het toe dat twee van de vier coalitiepartijen die regels gewoon aan hun laars lappen.
We zouden ze moeten verbieden
Overal op de wereld zijn de populisten in opkomst. En overal elders zijn er Schoofjes die de populisten de helpende hand bieden. Het is de vraag of het voor een cordon sanitaire al niet veel te laat is. Laat staan dat we nog in staat zijn om te doen wat eigenlijk moet gebeuren: partijen die de vier kernwaarden van de democratie niet erkennen, moeten van verkiezingen de moeten worden uitgesloten. Dat is zou niet ondemocratisch zijn. Waarom zou een partij die de democratie niet accepteert, eigenlijk mogen meedoen aan verkiezingen? Ja, mevrouw Uitermark, waarom laat u de PPV eigenlijk toe tot de democratie, een partij die de democratie fundamenteel ontkent?
Natuurlijk ken ik de tegengeluiden. Het is strategisch beter om partijen niet te verbieden. Het is strategisch zelfs beter om alle partijen mee te laten doen aan de democratie, dan gaan de burgers zelf wel inzien dat die populisten er niks van bakken. Maar ten eerste is dat een strategie die gebaseerd is op de oude politieke spelregels, die voor de populisten niet meer gelden. En ten tweede kan het in deze moeilijke tijden geen kwaad om eerst eens vast te stellen waar onze principiële grenzen liggen. Voor mij liggen die bij het aanvaarden van de onze vier kernwaarden: democratie, rechtsstaat, publiek belang en waarheid. En wie die waarden niet erkent, hoort te worden uitgesloten.
????