Jaap van Zweden heeft zich schuldig gemaakt aan grensoverschrijdend gedrag. Pointer maakte er een reportage over. Vanaf gisteren op YouTube te zien. Zondagavond voor de TV-liefhebber. Kan er tweemaal een schokgolf door de natie gaan.
Ik ben het helemaal met Pointer eens: grensoverschrijdend gedrag zou verboden moeten worden. Maar mag ik een paar argumenten geven waarom deze zoveelste reportage over grensoverschrijdend gedrag mij stoort? Ik accepteer dat mijn blog op bezwaar kan stuiten. Zoals het gedrag van Jaap van Zweden op bezwaar stuit, maar misschien ook een beetje onvermijdelijk is.
Het is geen nieuws. Het is al jarenlang bekend dat Jaap van Zweden een dirigent is die zijn orkest scherp kan aanspreken. Dus om nu te doen alsofer sprake is van een primeur, lijkt me overdreven.
De wieg van Jaap van Zweden stond niet in Amsterdam-Zuid. Door veel mensen wordt hij gezien als een platte Amsterdammer. Alsof hij niet beschaafd genoeg is voor de klassieke muziek. Je zou ook kunnen zeggen dat deze man het ontzettend ver geschopt heeft.
Er zijn zoveel soorten grensoverschrijdend gedrag. Mannen die aan vrouwen zitten die daarvan niet gediend zijn. Bazen die medewerkers afzeiken en pesten. Jaap van Zweden schijnt een hele scherpe tong te hebben, hij spreekt ook musici persoonlijk aan (hoe zou hij anders aan de fagot moeten zeggen dat hij iets meer rubato wil?), maar hij zegt het nooit persoonlijk te bedoelen.
Hiërarchie is onvermijdelijk in veel banen, maar een dirigent is natuurlijk een potsierlijk fenomeen. Is de baas over een kleine 100 zeer getalenteerde mensen, die exact, ja exact moeten doen wat hij zegt. ‘U moet daar zachter spelen, u moet daar niet vertragen, u moet daar aansluiten op de cello, enzovoort.’
Jaap van Zweden heeft grote prestaties geleverd. Hij heeft voor vele toporkesten gestaan. Hij heeft in Hong Kong een perfecte Ring der Nibelungen neergezet. Blijkbaar meldde niet elke musicus zich ziek als hij in aantocht was.
Op een podium muziek maken leidt tot spanningen. Ook als er een andere dirigent op het podium staat. Nog meer als er geen dirigent op het podium staat. In veel orkesten worden veel bètablokkers geslikt. Dus dat er ook geslikt wordt als Jaap van Zweden op de bok staat, zegt me niet zoveel.
Ik had een leraar die het vreselijk vond om onder Jaap van Zweden te spelen. Ik heb een leraar die met Jaap van Zweden kan lezen en schrijven. Het is dus ook de vraag hoe je omgaat met autoriteit.
Mogen we nu niks meer vragen van musici? Wat moet de dirigent doen als de musicus ongeconcentreerd is of onvoorbereid? Of komt dat nooit voor?
Het zou ongelofelijk onheus en hypocriet zijn om Jaap van Zweden niet meer uit te nodigen. Omdat alles al bekend was.
[Abonneer je via de homepage op mijn blogs, als je op de hoogte wilt worden gehouden.]
Dag Wim,
Ik ben nog steeds erg blij dat ik vanuit jouw natuurlijke hiërarchische houding veel van jou heb geleerd. Een heerlijke blog weer.
Ik begrijp echt niet dat jij nog op schrijfcursus gaat.
Hg. Jan
Daar ben ik ook mee gestopt, Jan!
Ik ben het helemaal met je eens Wim.
Wat mij nog meer stoort zijn de anonieme beschuldigingen van ongewenst gedrag. Als je het niet eens bent met iemand ga dan om de tafel zitten en spreek het in alle openheid uit. Talentvolle mensen worden beschadigd en dat is erg. Neem de hele heisa rond Khadija Arib. Het is treurig.
Beste Wim,
Eens met jouw reactie. Zie ook de uitzending van Eva van donderdag. Daarin wordt gezegd dat dit gedrag bij veel (top)dirigenten voorkomt (maar ook breder in de kunstwereld en de media, zie DWDD en TVOH) en ten onrechte alleen de rol van Jaap van Zweden wordt uitgelicht. En past het meer vanuit het verleden dat in deze moderne tijd minder wordt geaccepteerd. Zie enkele historische feiten: http://aafm.nl/programmas/oud-anders/nieuws/25681/De+dictatuur+van+dirigent+Fritz+Reiner/ Zo wordt er bij (de opleiding van) jonge dirigenten op ander gedrag onderwezen en er minder een autoritaire houding voorkomt. Voorop staat wel dat er in een orkest bestuur en vertrouwenspersonen aanspreekpunt voor musici zijn als er echt iets over de schreef gaat en dat de dirigent daarop kan worden aangesproken. Het alfa-mannetje zit dan wel op de orkestbok, maar er zijn wel normen en waarden. Hartelijke groet, Kees
Beste Wim,
dank voor je stukje. Ik hoor je behoefte aan nuance en je stelt mooie vragen. Dit is ook een kleine coming out. Ik heb zelf een aantal keer met JvZ gewerkt (als remplacant in verschillende orkesten) en beschouw mezelf als slachtoffer van zijn grensoverschrijdend gedrag. Ik ben niet getraumatiseerd maar hij is één keer zwaar over mijn grens gegaan en ik herken me volledig in de beschrijvingen van de personen die in de documentaire aan het woord komen. Daarmee wil ik aangeven dat ik de documentaire van Pointer niet als sensatiebelust beschouw en dat ik het goed vind dat het onderwerp van grensoverschrijdend gedrag aan de kaak wordt gesteld.
Met name in de klassieke muziek - waar van oudsher regelmatig machtsbeluste haantjes de scepter zwaaien. En dat dat nog steeds als iets positiefs wordt beschouwd. Dat deze "gedrevenheid" nou eenmaal nodig is om tot grote prestaties te kunnen komen.
De tijd verandert. En niet alleen in moreel opzicht. We weten al lang dat een afgedwongen prestatie minder resultaat oplevert dan een dirigent die écht het beste uit een muzikant weet te halen. Niet alleen bij dirigenten, ook bij docenten aan conservatoria (ik werk zoals je misschien weet ca. 4 jaar op het Utrechts Conservatorium). Daarmee sluit dit Pointer onderzoek ook aan bij de eerdere onderzoeken naar misstanden op conservatoria.
En dan hebben we het dus niet alleen over machtsmisbruik maar ook over gebrek aan didactische kwaliteiten. Ik zie dat deze tijd vraagt om docenten, voorbeelden die werkelijk inspirerend kunnen zijn in hun passie voor muziek en in staat zijn voorbij te gaan aan hun status en voorbij hun eigen ego kunnen opereren. Wat daar volgens mij voor nodig is, is meer bewustzijn: wat zijn de effecten van jouw/mijn gedrag. Daarom wat mij betreft: hulde aan de onderzoekers.
Groet, Ivar
Dank Ivar, voor je nuance. Maar ik blijf de schandpaalretoriek nuanceren!
Ja Wim, daar ben ik het helemaal mee eens.
Inderdaad oud nieuws, Wim. Ook voor buitenstaanders moet het al veelzeggend zijn geweest dat Jaap van Zweden nooit op een shortlist heeft gestaan om chef van het Concertgebouworkest te worden. Eén fragment uit de reportage vond ik wél onthullend - nou ja, een beetje dan - namelijk dat Van Zweden in zijn reactie geen enkel blijk geeft van inzicht in zijn leiderschapsstijl en dat ook zijn geheugen gaten vertoont. Overigens is de overtuiging dat alles geoorloofd is om een orkest naar topprestaties te leiden natuurlijk dikke bullshit. Mariss Jansons heeft laten zien dat het anders kan en wat moet je je als orkestlid gehoord, gezien, gewaardeerd en bevoorrecht voelen om onder Klaus Mäkelä te mogen spelen!
Helaas komt het in deze maatschappij steeds vaker voor dat corrigeren en/of nee zeggen als ongewenst gedrag wordt gezien. Dit zegt meer over de mensen die het overkomt dan over diegene die het lef en de moed hebben, zoals Jaap van Zweden, iets te zeggen wat, mijn inziens, volkomen terecht is. Als je daar als muzikant(of anderzins) niet mee om kunt gaan, heb je een keus. Doorgaan of iets anders zoeken! Musiceren op hoog niveau is als Topsport op hoog niveau en dat bereik je niet met 'kijk mij zielig zijn', maar met bloed, zweet en tranen!
k sluit me aan bij Edward Lamme: als men van mening is dat er een grens is overschreden, dan moet men die persoon direct aanspreken. Wie het ook betreft. Alleen als onderling overleg – eventueel via een derde partij – niet tot een oplossing leidt, zou men naar buiten moeten treden. Maar dit anoniem naar de media stappen kan ik nauwelijks serieus nemen. Misschien is het wat kort door de bocht, maar if you can’t stand the heat, get out of the kitchen.
Het is goed mogelijk dat men om wat voor reden dan ook niet met hem overweg kan. Ook kan het zijn dat er iets moet veranderen in de verhoudingen tussen dirigent, orkest en musici. Maar de schandpaal is een laf en gevaarlijk middel. Gevaarlijk, omdat het mijn inziens kan leiden tot erosie van standaarden en kwaliteitsverlies.
Ik proef hier bovendien de in Nederland heersende mentaliteit van ‘niet boven het maaiveld uitsteken’ – of simpelweg jaloezie.
Zeer evenwichtig en juist gesproken!
Enige nervositeit hoort bij het vak van een musicus. Het geeft focus om tot mooie prestaties te komen. Wanneer nervositeit echter leidt tot overmatige stress en men zich genoodzaakt voelt om medicatie te nemen, is een grens bereikt. Reflectie is dan wel noodzakelijk. In de situatie met van Zweden kan ik me zeker voorstellen dat dit meer dan de noodzakelijke focus oproept en derhalve leidt tot overmatige stress. Zeker als veel orkestmusici klagen is onderzoek wel op zijn plaats. Van Zweden heeft het vaak over het leveren van een topprestatie met het orkest; hij dwingt het af, net zoals hijzelf gedreven studeerde en speelde. Hij vergeet echter mee te nemen dat het niet alleen om hem draait. Een meer empathische houding zou hem en het orkest helpen om werkelijk tot de harmonie te komen waar hij naar verlangt.
'If you can't stand the heat get out of the kitchen' geldt niet alleen voor Jaap van Zweden. Een dirigent heeft macht, jazeker. Hij wordt geacht een leider te zijn van een grote groep mensen om met hen SAMEN muzikaal iets te bereiken. Een goed resultaat bereik je dus inderdaad niet met geschreeuw en gestampvoet. Maar dat gedrag (dat ik niet goedkeur overigens) heeft vooral te maken met emotie. Muziek is emotie. Ik wil met mijn muziek ook altijd het maximum bereiken wat bereikbaar is. Als dat niet lukt en ik niet hoor wat ik wil horen, word ik ook per ongeluk wel eens boos. En onredelijk. En ongelukkig. En ik snap ook wel dat het beter is om dat niet zo aan te pakken want je bereikt er niks mee. Maar het gebeurt vanuit emotie. Omdat de compositie, datgene wat je eigenlijk zou willen uitschreeuwen, veel belangrijker is dan al het andere eromheen. Voor mij geldt uiteindelijk: liever een Don Quichot en met je kop tegen de muur lopen dan ten onder gaan in de middelmaat. Perfectionisme, tot het gaatje gaan levert prachtige dingen op. Dingetjes van 60% produceren en dan weer op naar het volgende dingetje is juist wat veel middelmatigheid in de cultuur laat zien. Zeker is het beter om niet een hork te zijn op de bok, je bewust te zijn van je macht en de mensen waarmee je werkt te respecteren. Maar gooi als Pointer vervolgens niet het kind met het badwater weg en gooi niet alles op een hoop als je te maken hebt met een echt talent. Dat zijn soms rare mensen en onaangepaste sociopaten. Maar ze brengen ook iets mee dat veel anderen niet hebben. Daarom vallen ze op. Dat moet ook gerespecteerd worden.
'Trial by media', de moderne variant van aan de schandpaal nagelen. Maar op het marktplein was de beul tenminste bekend. Nu wordt elke anonieme beschuldiging serieus genomen. Man en paard noemen, prima, maar mag dan ook naam en rugnummer van de klager bekend zijn? Op zijn minst bij een vertrouwenspersoon of bij het orkestmanagement.
Eveneens verdacht vind ik het dat veel mensen zich pas melden, als een — daar lijkt het soms op — kritische massa bereikt is van andere klagers. 'Nu durf ik pas' heet het vaak, maar zou er ook sprake kunnen zijn van 'deelnemen aan een monsterverbond'?
Overigens neem ik onmiddellijk aan dat Van Zweden een man is die zijn musici ondraaglijke stress kan bezorgen. Maar geldt dat niet voor iedere 'trainer' die zijn team tot een topprestatie brengt?
Anderzijds: Van Zweden's verweer, nl. dat zijn kritiek nooit persoonlijk is bedoeld, is niet steekhoudend. Hoe dienstbaar hij zich zélf ook voelt -- 'alleen de muziek is de baas' -- zo weinig oog heeft hij kennelijk voor het vlees en bloed van de mensen zonder wie muziek simpelweg niet tot leven komt. Een orkest verschilt daarin wezenlijk van dat andere majesteitelijke instrument: het orgel. Hopelijk is er een bovenbaas die de vinger aan de pols houdt als Van Zweden dreigt door te denderen.
De oorspronkelijke intenties van het fenomeen muziek.
In vroegere tijden had het beoefenen van kunst een diepere betekenis. Zoals uitingen van Zielenroerselen, waarbij het diepere voelen en intuïties leidend waren. Kunstenaars waren niet gericht op topprestaties zoals in deze moderne tijd, waarbij de persoonlijkheid steeds meer een centrale positie is gaan innemen: imago, wedijver, roem en succes. De balans tussen innerlijke expressie is doorgeschoven naar uiterlijke profilering, en dan kom je al gauw bij topprestaties uit. De vergelijkingen met sportbeoefening is dan ook zo gemaakt. Zie hier het onderscheid tussen diepere zielsbeleving versus prestaties van het ego. Het vermengen van deze twee fenomenen gaat ten koste van authentieke expressie. Het is een enorme uitdaging in deze tijd om trouw te blijven aan je oorspronkelijke intenties als musicus en je niet te laten leiden door wie of wat dan ook. Als dirigenten vanuit oude en beperkte intenties het hebben over topprestaties, kunnen we ons afvragen of we wel op de goede weg zitten.